داستان‌های شاهنامه؛ از رستم و سهراب تا ضحاک

داستان رستم و سهراب

رستم روزی به قصد شکار با رخش راهی مرز توران شد. در دشت گورخران بسیار دید، شکاری کرد، آتشی افروخت و پس از خوردن و نوشیدن به خواب رفت. در همان هنگام چند سوار ترک رخش را دیدند و به طمع افتادند. رخش دو تن را با لگد از پای درآورد، اما سرانجام با کمند او را گرفتند و به سمنگان بردند. رستم چون بیدار شد و رخش را نیافت، اندوهگین و پیاده راهی سمنگان شد.

خبر آمدن رستم به شاه سمنگان رسید. شاه به پیشوازش رفت و او را گرامی داشت. رستم گفت رخش در این سرزمین گم شده است و اگر پیدا نشود، از بزرگان نخواهد گذشت. شاه او را آرام کرد، مهمان نمود و وعده داد رخش را خواهد یافت. همان شب تهمینه، دختر شاه، به بالین رستم آمد و گفت از شنیدن آوازه دلاوری‌اش دل باخته است و آرزو دارد از او فرزندی داشته باشد. رستم خواستگاری کرد و شاه شادمان این پیوند را پذیرفت.

بامداد، رستم مهره‌ای نامدار به تهمینه سپرد تا اگر فرزند دختر بود، آن را به گیسو و اگر پسر بود، آن را به بازویش ببندد. سپس شاه مژده داد که رخش را یافته است. رستم سوار شد و به زابل بازگشت. نه ماه بعد سهراب زاده شد؛ کودکی شگفت که به‌سرعت بالید و در نوجوانی پهلوانی بی‌مانند شد. روزی از مادر پرسید پدرش کیست. تهمینه راز را گشود و هشدار داد که این را از افراسیاب پنهان کند. اما سهراب نپذیرفت و تصمیم گرفت با سپاهی از توران به ایران رود، کاووس را براندازد و پدرش رستم را به پادشاهی بنشاند.

افراسیاب از این ماجرا آگاه شد و برای بهره‌برداری از ناآگاهی پدر و پسر، هومان و بارمان را همراه سپاه فرستاد و سفارش کرد هویت رستم پنهان بماند. سهراب به دژ سپید رسید؛ هجیر نگهبان دژ را شکست داد و اسیر کرد. سپس گردآفرید، دختر گژدهم، به میدان آمد. با شجاعت جنگید اما مغلوب شد و با زیرکی از دست سهراب گریخت و او را از رویارویی با رستم ترساند.

نامه خطر به کاووس رسید و گیو به‌دنبال رستم رفت. رستم با تاخیر آمد و همین خشم شاه را برانگیخت، اما با پادرمیانی بزرگان کدورت رفع شد. دو سپاه روبه‌روی هم ایستادند. رستم برای شناسایی دشمن با لباس ترکان به اردوگاه رفت و در تاریکی ناآگاهانه ژنده‌رزم، برادر تهمینه، را کشت؛ کسی که آمده بود پدر و پسر را به هم بشناساند.

سرانجام رستم و سهراب روبه‌روی هم قرار گرفتند. سهراب بارها گمان برد که این پهلوان همان رستم است، اما هر بار پاسخ منفی شنید. نبردی سهمگین درگرفت؛ شمشیر، گرز و کشتی. سهراب یکبار رستم را به زمین زد، اما از روی جوانمردی نکشت. رستم پس از آنکه در نبرد اول از سهراب درمانده شد و دید نیروی جوانی او از توان معمولش بیشتر است، درمی‌یابد که با قدرت فعلی‌اش نمی‌تواند بر او غلبه کند. بنابراین از میدان دور می‌شود و به کنار آب می‌رود. با دلی شکسته و ترس از شکست به درگاه خداوند نیایش می‌کند و از خدا می‌خواهد توان پیشینش که در جوانی داشته است را دوباره به او بازگرداند. در نبرد دوم سهراب را بر زمین زد و زخمی کاری بر تنش نشاند. در واپسین دم سهراب از نشان پدر گفت. رستم مهره را دید و حقیقت آشکار شد. شیون کرد، اما دیر شده بود. رستم نوشدارو خواست، اما کاووس از بیم بازگشت خطر درنگ کرد و هنگامی که پیام رسید، دیگر تابوت لازم بود. ماتم از ایران تا زابل کشیده شد؛ زال و رودابه بر تابوت گریستند و رستم در اندوه سوخت. در توران نیز تهمینه جامه درید، مویه کرد و یک سال در سیاهی و سوگ نشست.

داستان ضحاک

ضحاک پسر امیری دادگر به نام مرداس بود؛ اما اهریمن از همان آغاز چشم به لغزشِ این جوان سبک‌سر دوخت. با چهره‌ای نیک‌خواهانه نزدیک شد، در گوشش با نیرنگ سخن گفت و از او سوگند گرفت که راز را برملا نکند. آن‌گاه زهر اصلی را ریخت: «چرا پدر پیر بر تخت باشد و تو نه؟» ضحاک به طمع افتاد، اما راه کشتن پدر را نمی‌دانست. اهریمن چاهی در مسیر عبادت بامدادی مرداس کند و رویش را پوشاند؛ مرداس در آن افتاد و کشته شد و ضحاک ناسپاس بر تخت نشست.

هنوز گرمای تاج بر سرش ننشسته بود که اهریمن این بار در لباس آشپزی هنرمند آمد و سفره‌های رنگین و خورش‌های شاهانه فراهم کرد؛ ضحاک شیفته شد. روز چهارم که شاه از شادمانی سرمست بود، اهریمن پاداش خواست: «اجازه بده دو کتف تو را ببوسم.» بوسه که نشست، اهریمن ناپدید شد و بر جای لبانش دو مار سیاه از شانه‌های ضحاک روییدند. هرچه بریدند، دوباره روییدند. درمانی نمانده بود تا اهریمن در جامه پزشک آمد و گفت: «بریدن سودی ندارد؛ خوراک این مارها مغز انسان است. هر روز باید مغز دو تن را به آنان داد تا آرام شوند.» و از همان روز کشتار روزانه آغاز شد.

در همین زمان جمشید گرفتار غرور شد و فره ایزدی از او دور گشت. ضحاک فرصت یافت، به ایران تاخت و بسیاری بی‌خبر از بیدادش او را بر تخت نشاندند. جمشید صد سال پنهان بود، اما کنار دریای چین به دام افتاد و به فرمان ضحاک با اره دو نیم شد. دو دختر جمشید، شهرنواز و ارنواز، نیز اسیر و در کاخ به پرستاری ماران گماشته شدند. ضحاک هر روز مغز دو تن را می‌خواست؛ اما آن دو دختر با دو آشپز نیکدل هر روز یکی را پنهانی آزاد می‌کردند و به‌جای مغزش مغز گوسفند می‌دادند تا نسل مردم یکسره برچیده نشود.

سال‌ها گذشت تا ضحاک شبی خواب دید سه جنگاور می‌آیند و جوان‌ترینشان با گرزی گران بر سرش می‌کوبد و او را با بند چرمی به دماوند می‌کشد. خواب‌گزاران گفتند آن جوان فریدون است. از آن پس ضحاک در پی یافتن فریدون کشور را زیر و رو کرد.

فریدون فرزند آبتین آزاده و فرانک بود. آبتین را برای خوراک ماران کشتند. فرانک کودک را به مرغزاری سپرد تا با شیر گاو نامداری به‌نام برمایه بزرگ شود؛ اما ضحاک آگاه شد. فرانک گریخت و فریدون را به پارسایی در البرز سپرد. فریدون که شانزده ساله شد، از مادر نسب خواست و داستان خون و بیداد را شنید؛ آتش کین در او افتاد، هرچند فرانک پندش داد بی‌گدار به سپاه ضحاک نزند.

در بارگاه ضحاک بزرگان را برای ساختن سند دادگری واداشتند تا گواهی دهند که ضحاک پادشاهی بخشنده است و جز نیکی و راستی از او سر نزده است تا دشمن بهانه‌ای برای کینه‌جویی از او نداشته باشد. همانجا کاوه آهنگر پیش آمد و فریاد زد هفده پسرش قربانی ماران شده‌اند و آخرین پسرش را هم می‌خواهند. ضحاک برای خواباندن فتنه پسرش را آزاد کرد و خواست با این حیله کاوه هم سند دادگری را امضا کند؛ کاوه نامه را درید، پیش‌بند چرمی‌اش را بر نیزه کرد و مردم را به قیام خواند.

مردم به فریدون پیوستند. فریدون پیش‌بند کاوه را با زر و گوهر آراست و درفش کاویانی ساخت، گرزی گاوسر سفارش داد و با سپاه به سوی کاخ رفت. در دل شب فرستاده‌ای ایزدی راه گشودن بندها و طلسم‌ها را به او آموخت. فریدون از اروند گذشت، به کاخ تاخت، نگهبانان را درهم کوفت و شهرنواز و ارنواز را آزاد کرد. کندرو، کلیددار گنج، پنهانی خبر به ضحاک برد. ضحاک با سپاه برگشت؛ شهر به فریدون پیوسته بود، جنگ درگرفت و ضحاک سرانجام پنهانی به کاخ زد تا دختران را بکشد. فریدون رسید و گرز بر سرش کوفت و او را بر زمین انداخت؛ اما فرستاده ایزدی گفت: «مکش؛ زمان مرگش نیست.» فریدون او را با بند چرمی بست و به دماوند برد و در غاری ژرف به میخ‌های بزرگ بست تا جهان از آفتش آسوده شود. سپس بر تخت نشست و وعده داد که از این پس رسم داد جای بیداد را خواهد گرفت. پیشنهاد می‌کنیم داستان ضحاک ماردوش را به‌طور کامل در بلاگ ما بخوانید.