مثنوی معنوی نیکلسون

اگر به دنبال اصیل‌ترین و دقیق‌ترین نسخه از کتاب اشعار مولانا هستید، نسخه‌های مبتنی بر تصحیح رینولد نیکلسون معتبرترین انتخاب پیش روی شماست. خرید کتاب مثنوی معنوی با تصحیح نیکلسون، به دلیل انطباق دقیق با کهن‌ترین نسخه‌های خطی، تجربه‌ای ناب و بدون تحریف از شاهکار جلال‌الدین محمد بلخی را به شما ارائه می‌دهد. در این صفحه می‌توانید مجموعه‌ای از زیباترین و باکیفیت‌ترین چاپ‌های نفیس این اثر جاودانه را برای مطالعه شخصی یا اهدای یک هدیه ماندگار بررسی و تهیه کنید.

شناخت مثنوی نیکلسون در حقیقت آشنایی با معیاری معتبر برای خواندن و فهمیدن مهم‌ترین اثر مولانا است؛ معیاری که هنوز هم مرجع بسیاری از مثنوی‌پژوهان و دوستداران ادب فارسی به‌شمار می‌آید. در ادامه ویژگی‌های این شاهکار شرح‌نویسی را جزبه‌جز مرور می‌کنیم.

زندگی و سیر علمی رینولد آلن نیکلسون

رینولد آلن نیکلسون از برجسته‌ترین خاورشناسان و مصححان متون عرفانی اسلامی در هجدهم اوت ۱۸۶۸ میلادی در ناحیه کیلی از یورکشایر انگلستان چشم به جهان گشود. او در خانواده‌ای اهل دانش پرورش یافت؛ پدرش اگرچه پزشک و جراح بود، اما به تاریخ طبیعی دل بست و در همین حوزه به مرتبه استادی رسید و در دانشگاه‌های سنت‌اندروز و ابردین به تدریس پرداخت. میراثی کم‌نظیر نیز از پدربزرگ نیکلسون به جا مانده بود؛ نسخه‌هایی خطی به زبان‌های فارسی و عربی که حضورشان در فضای خانوادگی ذهن جوان او را به سوی اسلام‌شناسی و ادبیات فارسی سوق داد و مسیر زندگی علمی‌اش را رقم زد.

نیکلسون تحصیلات ابتدایی خود را در اسکاتلند آغاز کرد و سپس برای ادامه تحصیل راهی کالج ترینیتی دانشگاه کمبریج شد. استعداد زبانی چشمگیر او خیلی زود آشکار شد؛ چنانکه در بیست و چهار سالگی جایزه نخست دانشگاه کمبریج در زبان‌های هندی را به دست آورد. او زبان عربی را در دانشگاه‌های لیدن و استراسبورگ آموخت و در همین دوران آموزش زبان فارسی در استراسبورگ زمینه آشنایی‌اش با ادوارد براون، مستشرق نامدار، را فراهم کرد؛ مصاحبتی که دریچه‌ای تازه به شناخت فرهنگ شرق و به‌خصوص آثار مولانا جلال‌الدین بلخی به روی او گشود.

در سال ۱۹۰۱ میلادی نیکلسون در سی و سه سالگی جانشین ادوارد براون در دانشگاه کمبریج شد و کرسی زبان فارسی را بر عهده گرفت. از آن پس نام او به‌عنوان یکی از معتبرترین پژوهشگران حوزه عرفان اسلامی و ادبیات فارسی تثبیت شد. عضویت رسمی در آکادمی زبان فارسی و سال‌ها تدریس و تحقیق جایگاه علمی او را بیش از پیش استوار ساخت. نیکلسون در سال ۱۹۳۳ میلادی و در شصت و پنج سالگی بازنشسته شد و عنوان «استاد افتخاری دانشگاه» به او اعطا گردید.

سال‌های پایانی عمرش را در شهر چستر در شمال غربی انگلستان گذراند. هرچند در این دوران بینایی‌اش به‌تدریج رو به ضعف رفت، اما از تلاش علمی بازنایستاد. سرانجام در بیست و هفتم اوت ۱۹۴۵ میلادی در هفتاد و هفت سالگی در همان شهر چشم از جهان فروبست.

نیکلسون در سال ۱۹۰۳ میلادی با یکی از بستگان خود، سیسیلیا وارتی، ازدواج کرد. همسرش نوازنده پیانو بود و آن دو زندگی آرام و بی‌حاشیه‌ای را در کنار هم سپری کردند؛ ازدواجی که به داشتن فرزند نینجامید. سیسیلیا نیز ده سال پس از درگذشت نیکلسون از دنیا رفت.

نکته‌ای تامل‌برانگیز در زندگی نیکلسون آن است که او هرگز از اروپا خارج نشد و با وجود دلبستگی عمیق به فرهنگ ایران، جهان عرب، ترکیه و هند هیچ یک از این سرزمین‌ها را از نزدیک ندید. با این حال پشتکار کم‌نظیر و انضباط علمی او سبب شد سال‌های طولانی عمرش صرف پژوهش بی‌وقفه در متون کهن عرفان اسلامی شود. انس مداوم با این متون شخصیت انسانی او را نیز شکل داد؛ آرام، متواضع و دور از هرگونه خودنمایی.

نیکلسون با وجود برخورداری از افتخاراتی چون دکترای ادبیات، دکترای حقوق و عضویت در فرهنگستان بریتانیا (F.B.A) هرگز گرفتار غرور علمی نشد. افزون بر پژوهش ذوق شاعری نیز داشت و در سال ۱۹۱۱ میلادی مجموعه‌ای با عنوان «دُن و درویش» منتشر کرد؛ اثری که نشان می‌دهد پیوند او با جهان عرفان صرفا آکادمیک نبود، بلکه ریشه در ذوق و درک درونی‌اش داشت.

تصحیح مثنوی معنوی به قلم نیکلسون

مهم‌ترین و ماندگارترین دستاورد علمی رینولد آلن نیکلسون بی‌تردید تصحیح انتقادی مثنوی معنوی مولانا است؛ کاری بزرگ که پس از گذشت دهه‌ها همچنان معتبرترین و رایج‌ترین متن مثنوی در جهان به‌شمار می‌آید. نیکلسون این پروژه عظیم را نه به‌عنوان یک کار صرفا دانشگاهی، بلکه با وسواسی علمی و عشقی عمیق به متن آغاز کرد؛ وسواسی که در هر سطر تصحیح او به‌روشنی دیده می‌شود.

او برای این تصحیح از دانشی کم‌نظیر بهره گرفت؛ تسلط کامل بر زبان‌های فارسی، عربی، ترکی و انگلیسی و آشنایی عمیق با سنت عرفانی و ادبی جهان اسلام. نیکلسون در مرحله نخست تصحیح خود را بر پایه ده نسخه از کهن‌ترین و نفیس‌ترین نسخه‌های خطی مثنوی متعلق به قرون هفتم و هشتم هجری بنا نهاد و با رویکردی انتقادی اختلاف نسخه‌ها را با دقت بررسی و ارزیابی کرد.

نکته‌ای درخور توجه در شیوه کار نیکلسون آن است که او در میانه راه به کاستی مهمی در منابع خود پی برد. از نیمه دوم مثنوی دریافت که کهن‌ترین نسخه شناخته‌شده مثنوی موسوم به «نسخه قونیه» -که در موزه آرامگاه مولانا در قونیه نگهداری می‌شود- در دسترس او نبوده است. نیکلسون بی‌درنگ برای جبران این نقص اقدام کرد، نسخه‌ای عکسی از آن فراهم آورد و آن را به مجموعه منابع خود افزود؛ اقدامی که نشان‌دهنده دقت، صداقت علمی و انعطاف‌پذیری او در برابر حقیقت متن است. ویرایش، ترجمه و تفسیر بیش از ۲۶ هزار بیت از مثنوی نزدیک به هجده سال از عمر علمی نیکلسون را به خود اختصاص داد و حاصل سال‌ها کار طاقت‌فرسا و پژوهش پیوسته نیکلسون درباره مثنوی در مجموعه‌ای هشت‌جلدی متجلی شد که ساختار آن چنین است:

• سه جلد نخست: متن کامل فارسی مثنوی به‌گونه‌ای که هر جلد شامل دو دفتر از مثنوی است.
• سه جلد بعدی: ترجمه کامل مثنوی به زبان انگلیسی؛ ترجمه‌ای دقیق، وفادار به معنا و در عین حال روان و خواندنی.
• دو جلد پایانی: شرح و تفسیر مثنوی به زبان انگلیسی.

در میان شروح فراوانی که بر مثنوی نوشته شده است، شرح دو جلدی نیکلسون با حجمی نزدیک به ۸۰۰ صفحه جایگاهی ممتاز دارد. این اثر نه تنها یکی از دقیق‌ترین شروح مثنوی به زبان انگلیسی است، بلکه گستره دانش و احاطه شگفت‌انگیز نیکلسون بر متون عرفانی و ادبی را نیز آشکار می‌سازد. او در نگارش این شرح به بیش از ۱۸۰ منبع تاریخی، عرفانی و ادبی رجوع کرده و دیدگاه‌های شارحان پیشین مثنوی به زبان‌های فارسی، عربی و ترکی را با دقت بررسی کرده است و سرانجام توانست حاصل این پژوهش گسترده و سنجیده را در قالب اثری سترگ و غنی طی سال‌های ۱۹۲۵ تا ۱۹۴۰ میلادی منتشر کند.

به‌نظر بسیاری از پژوهشگران شرح نیکلسون بر مثنوی حاصل جمع دو ویژگی مهم است؛ از یک سو نگاه مستقل، دقیق و تحلیلی خود او و از سوی دیگر اشرافی گسترده بر سنت چندصدساله شرح‌نویسی مثنوی. همین ترکیب است که تصحیح و شرح نیکلسون را به مرجع اصلی در مطالعات مولوی‌پژوهی بدل کرده است و هنوز هم پژوهشگران، مترجمان و دوست‌داران مثنوی ناگزیر از رجوع به آن‌اند.

روش کار نیکلسون در تصحیح مثنوی

نیکلسون در تصحیح مثنوی معنوی رویکردی سخت‌گیرانه، نظام‌مند و کاملا انتقادی در پیش گرفت. او متن مصحح خود را منحصرا بر پایه نسخه‌های خطی معتبر بنا نهاد، اما در عین حال از آغاز تا پایان کار آن را با چاپ‌های شناخته‌شده مثنوی مقابله کرد؛ بی‌آنکه حتی یک بیت از آن چاپ‌ها را وارد متن نهایی خود کند. از جمله این چاپ‌ها می‌توان به مثنوی بولاق، شرح آنقروی و چاپ تهران اشاره کرد.

به‌نظر نیکلسون چاپ‌های ترکی مثنوی از حیث دقت و اعتبار به‌مراتب برتر از چاپ‌های هندی و ایرانی‌اند. او بر این باور بود که چاپ‌های شرقی مثنوی اختلافات جدی و آشفتگی‌های فراوان دارند؛ حتی نسخه‌هایی که نسبتا مقبول شمرده می‌شوند، مملو از غلط‌های متنی و ابیات الحاقی هستند. برای نمونه نیکلسون یادآور می‌شود که در دفترهای اول و دوم چاپ تهران نزدیک به ۸۰۰ بیت وجود دارد که در نسخه‌های کهن و معتبر اصلا نیامده‌اند.

از دیگر نقدهای جدی او به چاپ‌های شرقی بی‌دقتی در رسم‌الخط، اعراب‌گذاری و رفع ابهام‌های نوشتاری است؛ مسائلی که گاه معنای بیت را به‌کلی دگرگون می‌کند. نیکلسون مثال می‌زند که واژه «که» در این رسم‌الخط مبهم می‌تواند معانی متفاوتی چون که (حرف ربط)، کوه، کاه، کوچک یا حتی گاه را القا کند و این آشفتگی فهم متن را دشوار می‌سازد.

او همچنین به دشواری‌های ذاتی مثنوی اشاره می‌کند؛ آزادی مولانا در قافیه‌پردازی، تسامح در رعایت قافیه و استفاده از تشدید یا تغییرات آوایی برای حفظ وزن عواملی هستند که تصحیح دقیق متن را پیچیده‌تر می‌کنند.

رسم‌الخط مثنوی نیکلسون تا حد زیادی به شیوه نسخه‌های خطی کهن نزدیک است؛ با این تفاوت که:

• حروف پ و چ با سه نقطه نوشته شده‌اند
• برای گ سرکش به‌کار رفته است
• در برخی موارد «کی» و «نی» که به‌صورت هجاهای کوتاه آمده‌اند، به شکل «که» و «نه» ضبط شده‌اند
• عبارات و اشعار عربی و واژگان مبهم به‌دقت اعراب‌گذاری شده‌اند

در فرایند مقابله متن نیکلسون از اشعار فاتح‌الابیات بهره برد؛ زیرا متن مثنوی در شرح اسماعیل آنقروی را از دیگر چاپ‌ها به نسخه‌های معتبر نزدیک‌تر می‌دانست. حاصل این روش متنی است سنجیده، منقح و علمی که هنوز هم یکی از معتبرترین مبناهای پژوهش در مثنوی مولانا به‌شمار می‌آید.

ویژگی‌های علمی و روش‌شناختی شرح مثنوی نیکلسون

شرح مثنوی معنوی تصحیح نیکلسون به‌گواه اهل تحقیق یکی از دقیق‌ترین و منضبط‌ترین شروح مثنوی در تاریخ مولوی‌پژوهی است. استاد حسن لاهوتی، مترجم فارسی این اثر، مهم‌ترین ویژگی‌های این شرح را چنین خلاصه کرده است:

• رعایت اصل ایجاز و پرهیز آگاهانه از اطناب و زیاده‌گویی
• پایبندی کامل به امانت علمی در نقل اقوال و آرا و دوری از هرگونه تعصب
• استفاده از منابع موثق و دست اول فارسی و عربی
• ارجاع مستند به منابع و مآخذ غربی و بیان نظایر و مشترکات آن‌ها
• مراجعه تطبیقی به شروح پیشین مثنوی به زبان‌های فارسی، عربی و انگلیسی
• اتکا بر روش علمی دقیق و نظام‌مند در شرح و تفسیر ابیات
• تکیه بر آثار خود مولانا به‌خصوص مثنوی برای حل دشواری‌های متنی
• بازنگری و اصلاح ترجمه انگلیسی برخی ابیات مثنوی
• تجدید نظر مستدل در تصحیح شماری از ابیات و ارائه ضبط‌های برگزیده
• استناد دقیق به آیات قرآن، احادیث، اخبار و روایات
• توضیح وقایع تاریخی، مآخذ قصص، امثال و حکم، ضرب‌المثل‌ها، اعلام و اقوال
• شرح دقیق دقایق عرفانی، فلسفی و فقهی
• توضیح نکات ضروری لغوی و دستوری
• تبیین تعبیرات، تاویلات و استعارات دشوار
• نقل نسخه‌بدل‌هایی که به دلایل مختلف در متن مصحح انتقادی نیامده‌اند
• نقد و تصحیح دیدگاه برخی شارحان پیشین که در این شرح به آن‌ها استناد شده است

دیدگاه‌های پژوهشگران درباره اعتبار مثنوی معنوی تصحیح نیکلسون

بسیاری از پژوهشگران دقت روش‌مند، وسواس علمی و نگاه انتقادی نیکلسون را نقطه تمایز کار او با تصحیحات پیشین دانسته‌اند و بر این باورند که این تصحیح معیار سنجش آثار بعدی قرار گرفته است. خصوصا که پیش از او نیز برخی خاورشناسان به ترجمه مثنوی به زبان انگلیسی پرداخته بودند؛ از جمله جمز ردهاوس که تنها دفتر اول مثنوی را ترجمه کرد و وینفیلد که ترجمه‌ای از کل مثنوی ارائه داد. این ترجمه‌ها در فاصله سال‌های ۱۸۸۱ تا ۱۸۸۷ میلادی منتشر شدند و زمینه‌ای اولیه برای آشنایی مخاطبان انگلیسی‌زبان با مثنوی فراهم آوردند. مهم‌ترین نکات مثبت مورد تاکید اهل نظر درباره مثنوی معنوی تصحیح نیکلسون عبارت‌اند از:

• حذف آگاهانه و محققانه ابیات الحاقی و غیر اصیل از متن مثنوی
• بهره‌گیری از نسخه‌های کهن، معتبر و قابل اتکا در فرایند ویرایش
• ضبط، ثبت و ارائه دقیق اختلافات نسخه‌های مختلف برای استفاده پژوهشگران

قیمت و خرید مثنوی نیکلسون

مثنوی معنوی تصحیح نیکلسون در بازار کتاب به چند صورت عرضه می‌شود و انتخاب هرکدام به هدف خواننده از مطالعه بستگی دارد.

نسخه کامل هشت‌جلدی که شامل متن فارسی مثنوی، ترجمه انگلیسی و شرح تفسیری نیکلسون است، معتبرترین و جامع‌ترین شکل انتشار این اثر به‌شمار می‌آید. این مجموعه به‌دلیل حجم بالا، دقت علمی و جایگاه دانشگاهی معمولا در رده چاپ‌های نفیس و پژوهشی قرار می‌گیرد و طبیعتا قیمت بالاتری نسبت به سایر نسخه‌ها دارد. چنین چاپی بیش از همه مناسب پژوهشگران، دانشجویان عرفان و ادبیات و علاقه‌مندانی است که می‌خواهند مثنوی را با متن، ترجمه و شرحی مستند بخوانند.

در کنار آن چاپ‌های تک‌جلدی یا گزیده نیز در بازار موجود است؛ آثاری که معمولا شامل متن فارسی تصحیح‌شده یا ترجمه انگلیسی نیکلسون هستند و برای مطالعه عمومی، آشنایی با مثنوی یا استفاده غیرآکادمیک مناسب‌اند. این نسخه‌ها از نظر قیمت مقرون به‌صرفه‌ترند و برای هدیه یا خوانش ادبی انتخاب خوبی محسوب می‌شوند.

از نظر قیمت مجموعه کامل هشت‌جلدی بسته به نوع چاپ، کیفیت کاغذ، جلد (سخت یا شومیز) و ناشر در بازه بالاتری قرار می‌گیرد؛ در حالی که نسخه‌های تک‌جلدی یا منتخب با هزینه‌ای کمتر قابل تهیه‌اند.

برای خرید مثنوی نیکلسون می‌توانید به کتاب‌فروشی‌های معتبر دانشگاهی، فروشگاه‌های آنلاین کتاب مانند مجموعه کالای نفیس یا مراکز فروش کتاب‌های تخصصی و نایاب مراجعه کنید. در برخی موارد نسخه‌های دست دوم سالم نیز با قیمت مناسب‌تری در دسترس هستند.

در مجموع اگر هدف مطالعه‌ای دقیق، عمیق و پژوهشی از مثنوی است، نسخه کامل نیکلسون بهترین انتخاب خواهد بود؛ اما برای خوانش عمومی یا آشنایی اولیه چاپ‌های خلاصه و تک‌جلدی نیز کفایت می‌کنند.