هفت خوان رستم

هفت خوان رستم نام مجموعه‌ای از نبردهای هفت‌گانه در شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی است؛ آزمونی سهمگین که رستم، پسر زال، برای رهایی ایران‌زمین از تاریکی و بند دیوان از سر می‌گذراند. این هفت خوان راهی است که به مازندران افسانه‌ای و به قلب قلمرو اهریمنی دیوان می‌رسد؛ جایی که سرنوشت شاه و سپاه ایران در گرو دلاوری یک پهلوان قرار می‌گیرد. در ادامه قصه هفت خوان رستم به ترتیب برایتان بازگو خواهد شد. با ما همراه شوید.

داستان هفت خوان رستم از بخش‌های پرهیجان و ماندگار شاهنامه است و به همین دلیل، می‌تواند برای آشنایی کودکان با روایت‌های حماسی جذاب باشد؛ به‌ویژه در قالب بهترین کتاب شاهنامه برای کودکان که داستان‌ها را با زبانی ساده‌تر و مناسب سن آن‌ها ارائه می‌کند.

آغاز ماجرا

ماجرا از آنجا آغاز می‌شود که کیکاووس، شاه ایران، با جسارتی بی‌محابا و بی‌تدبیر سپاهی فراهم می‌آورد و آهنگ مازندران می‌کند تا دیو سپید را از میان بردارد. اما این لشکرکشی به فاجعه می‌انجامد. دیو سپید با نیروی جادویی خویش کیکاووس و همراهانش را شکست می‌دهد، بینایی آنان را می‌ستاند و همگی را در سیاه‌چاله‌ای تاریک و هولناک به بند می‌کشد. ایران بی‌شاه می‌ماند و سپاه گرفتار و ناتوان چشم به راه نجات.

در این تنگنا کیکاووس پنهانی قاصدی نزد زال می‌فرستد و یاری می‌طلبد. زال چاره‌ای جز آن نمی‌بیند که فرزند خویش، رستم دستان، را به این کار بزرگ فراخواند. رستم بی‌درنگ و بی‌بهانه پاسخ می‌دهد که به راه خواهد افتاد؛ نه با سپاهی انبوه، تنها با رخش اسب وفادار و هوشمندش. او یک‌تنه رهسپار مازندران می‌شود؛ راهی که از همان آغاز نشانه‌های مرگ، جادو و نبرد را در خود دارد و از همینجا هفت خوان رستم آغاز می‌شود؛ هفت آزمون پیاپی که هر یک مرزی است میان زندگی و مرگ و هر خوان پرده‌ای تازه از پیوند خرد، نیروی بازو، توکل و سرنوشت را پیش چشم خواننده می‌گشاید.

خوان اول: نبرد رخش با شیر

رستم که شتاب در دل داشت راه دو روزه را در یک روز پیمود. خستگی و گرسنگی بر او چیره شد و چون چشمش به دشتی فراخ و آکنده از گورخر افتاد، عنان رخش را برگرداند. کمند افکند و گوری را به دام انداخت. آتشی برافروخت، شکار را بریان کرد و سیر شد. آنگاه افسار از رخش گشود تا در دشت بچرد و خود در نیستانی نرم سر بر زمین نهاد و به خواب رفت.

اما آن نیستان بیشه‌گاه شیری بود. نیمه‌شب شیر گرسنه به لانه بازآمد و رستم را در خواب ژرف دید. قصد تاختن به او داشت، اما پیش از آنکه به پهلوان برسد، رخش خروشید. سم بر سر شیر کوفت و دندان در پشتش فرو برد. آنقدر با او درآویخت که شیر ناتوان بر خاک افتاد و جان داد. چون سپیده سر زد، رستم از خواب برخاست و شیر کشته را دید. روی به رخش کرد و گفت:

«ای رخش ناهوشیار! که تو را گفت با شیر کارزار کنی؟ اگر به دست او کشته می‌شدی، من این خود و کمند و کمان و گرز و تیغ و ببر بیان را چگونه پیاده تا مازندران می‌بردم؟»

اگر تو شدی کشته در چنگ اوی

من این گرز و این مغفر جنگجوی

چگونه کشیدی به مازندران

کمند کیانی و گرز گران

این گفت و بی‌آنکه بیمی به دل راه دهد، دوباره آرام گرفت و به خواب فرو رفت؛ چرا که هنوز نمی‌دانست در هفت خوان رستم خوان اول را رخش پیش از خود رستم به‌تنهایی از میان برداشته است.

خوان دوم: گذر از بیابان

پس از گذر از خوان نخست با دمیدن آفتاب رستم از خواب برخاست. تن رخش را تیمار کرد، زین نهاد و دل به راه سپرد. پیش رویش بیابانی گسترده بود بی‌آب و بی‌گیاه؛ داغ و سوزان، چنانکه اگر پرنده‌ای از فرازش می‌گذشت، در هوا بریان می‌شد.

تشنگی بر رستم چیره گشت. زبانش از خشکی زخمی شد و رخش نیز رمقی نداشت. پهلوان از زین فرود آمد، ژوبین در دست و لرزان در ریگزار پیش رفت. راه دراز بود و چاره ناپیدا؛ گرما جان می‌سوزاند و امید می‌فرسود.

رستم درمانده از تشنگی دست به آسمان برداشت و با خدا به راز گفت:

«اگر این رنج خواست تو است، بر من افزونش کن. من خود این راه را برگزیدم تا شاه کاووس رهایی یابد و ایران از بند دیوان رها شود. جان و تن در این راه نهاده‌ام؛ تو که دادگری و پناه ستمدیدگانی، امیدم را مگیر و مرا واگذار مکن.»

چنين گفت كاى داور دادگر

همه رنج و سختی تو آری بسر

گرايدونک خشنودى از رنج من

بدان گيتی آگنده كن گنج من‏

بپويم همى تا مگر كردگار

دهد شاه كاوس را زينهار

هم ايرانيان را ز چنگال ديو

گشايد بى‏آزار گيهان خديو

گام‌زنان پیش می‌رفت و نیایش می‌کرد، اما توانش هر دم کمتر می‌شد. مرگ را پیش چشم می‌دید و با خود گفت:

«اگر سپاهی برابر من می‌ایستاد، یک‌تنه درهمشان می‌شکستم؛ اگر کوه پیش می‌آمد، با گرز فرو می‌کوفتَمش؛ اگر رود خروشان می‌شد، در خاکش می‌نشاندم. اما این بیابان بی‌امان، این تشنگی بی‌پیکار… با آن چه توان کرد؟»

تن پیلوارش سست شد و بر خاک تفتیده افتاد. همان دم میشی از کنارش گذشت. دیدن آن جان تازه‌ای در دل رستم دمید؛ دانست که بی‌چرا آبشخوری در این حوالی است. برخاست، همه توان خویش گرد آورد و در پی میش روان شد.

میش او را به چشمه‌ای رساند. رستم از آب نوشید و از مرگ رست. دانست که این دستگیری از سوی خدا بود. رخش را به کنار آب برد، زین از او برداشت، تنش را شست و تیمارش کرد. سپس به شکار رفت، گوری زد، بریان ساخت و خورد. چون آهنگ خواب کرد، رو به رخش گفت:

«تا من خفته‌ام، با هیچ جانوری درمیاویز. اگر خطری دیدی، نزد من بتاز و آگاهم کن.»

و چنین خوان دوم نیز به یاری خرد، استقامت و لطف ایزدی پشت سر نهاده شد.

خوان سوم: رزم رستم با اژدها

رخش تا گرگ و میش هوا در دشت می‌چرید و رستم بی‌خبر از خطر در همان جایگاه به خواب رفته بود؛ غافل از آنکه آن دشت آشیان اژدهایی سهمگین است که از بیمش هیچ جانوری یارای گذر نداشت.

چون شب فروتر آمد، اژدها به لانه بازگشت؛ رستم را خفته دید و رخش را در چرا. بی‌درنگ آهنگ رخش کرد.

رخش چون خطر دید، شیهه‌ای کشید و با سم بر زمین کوفت و خود را به بالین رستم رساند. رستم از خواب پرید، دست به سلاح برد، اما هرچه نگریست چیزی ندید. اژدها در تاریکی ناپدید شده بود. رستم آزرده از رفتار رخش او را سرزنش کرد و دوباره به خواب رفت.

بار دوم نیز اژدها از کمین بیرون جست. باز رخش خروشید و زمین را به سم چاک کرد. رستم بیدار شد، دشت را کاوید، اما باز نشانی نیافت. خشمگین گفت که بیدار کردن او بیهوده است و سر بر بالین نهاد.

سومین بار اژدها با نفسی آتش‌بار پدیدار شد؛ تاریکی از هیبتش لرزید. رخش درمانده میان خشم رستم و خطر اژدها چاره‌ای جز فریاد نداشت. با تمام نیرو به سوی رستم تاخت و زمین را به آشوب کشید. این‌بار اژدها مجال پنهان شدن نیافت و رستم در سایه‌روشن شب پیکر هولناکش را دید. تیغ از نیام کشید و پیش آمد و گفت:

«نامت چیست، که مرگت فرا رسیده است؟ نخواهم که بی‌نام به دست من کشته شوی.»

اژدها غرید و گفت:

«در این دشت، نه پرنده تاب پرواز دارد و نه اختر بر زمین می‌نگرد. تو خود به کام مرگ آمدی. نامت چیست تا مادرت بر تو بگرید؟»

رستم گفت:

«من رستم دستانم، از تبار نیرم؛ آنکه به تن تنها با لشکران برابرم. اکنون مردانگی را بنگر.»

چنين داد پاسخ كه من رستمم

ز دستان و از سام و از نيرمم‏

به‌تنها يكى كينه‏ور لشكرم

برخش دلاور زمين بسپرم‏

سپس حمله برد. نبردی سخت درگرفت؛ چنانکه گویی کفه پیروزی به سوی اژدها سنگینی می‌کرد. در این هنگام رخش از جای جست، دندان در تن اژدها فرو برد و پوستش را درید. رستم از یاری رخش نیرو گرفت، تیغ فرود آورد و سر اژدها را از تن جدا کرد.

خون چون رود بر زمین روان شد و پیکر اژدها چون کوهی افتاده بر زمین بی‌جان ماند. رستم خدا را سپاس گفت، تن و سلاح در آب شست، بر رخش نشست و راه خوان بعد را در پیش گرفت.

ماجرای رستم و اژدها یکی از بخش‌های هیجان‌انگیز داستان‌های شاهنامه است و در کنار آن، روایت‌هایی مانند داستان ضحاک ماردوش در شاهنامه نیز از مشهورترین و پرکشش‌ترین داستان‌های حماسی فردوسی به شمار می‌روند.