بهترین نسخه شاهنامه
هزار سال است که شاهنامه بر فراز ادبیات ایران ایستاده؛ اما آنچه امروز می‌خوانیم، نتیجه یک مسیر طولانی از رونویسی، روایت‌گری، خطا، اصلاح، افزودن و کاستن است. شاهنامه فقط یک متن نیست؛ یک میراث زنده است که از دل ده‌ها نسخه خطی، صدها سال گردونه تاریخ و هزاران دست کاتبی که هرکدام چیزی بر آن افزوده یا از آن کاسته‌اند عبور کرده است تا به ما برسد. اما کدام شاهنامه واقعی‌تر است؟ کدام نسخه به فردوسی نزدیک‌تر می‌نویسد و کدام تصحیح ما را به همان صدای نخستین می‌رساند که از طوس برخاست و جهان اسطوره را در قالب شعر آفرید؟ این جستجو ما را از تالارهای نگارینه تیموریان و نسخه‌های باشکوهی چون بایسنقری، به کوشش‌های محققان اروپایی مانند ماکان و مول می‌رساند؛ از چاپ‌های کلاسیک و مردمی گرفته تا پروژه‌های دانشگاهی بزرگ مانند شاهنامه چاپ مسکو؛ از رویکردهای جسورانه مصححانی چون جنیدی و کزازی تا شرح‌های گسترده نسل امروز و سرانجام از دل این همه مسیر گوناگون، نگاه‌ها به نقطه‌ای واحد ختم می‌شود و آن چیزی نیست جز تصحیح خالقی مطلق؛ متنی که پس از نیم قرن کار علمی مداوم امروز کامل‌ترین و معتبرترین صورت شاهنامه به‌شمار می‌آید. در ادامه سفری خواهیم داشت به دل مهم‌ترین نسخه‌های شاهنامه؛ سفری که هم زیبایی نسخه‌های قدیم را نشان می‌دهد، هم تلاش پژوهشگران را و هم مسیر پرپیچ و خمی را که شاهنامه طی کرده است تا ما بتوانیم به نزدیک‌ترین روایت ممکن به فردوسی دست پیدا کنیم. این مسیر فقط معرفی نسخه‌ها نیست؛ ردیابی تداوم یک حماسه است.
مقایسه نسخه‌های مختلف شاهنامه
| نام نسخه / تصحیح | تاریخ / دوره | ویژگی شاخص و اهمیت | توضیحات تکمیلی |
| شاهنامه فلورانس | ۶۱۴ هجری قمری | قدیمی‌ترین دستنویس موجود | تنها شامل نیمه اول شاهنامه است؛ کشف شده در سال ۱۹۷۶ و مبنای اصلی تصحیح خالقی مطلق. |
| شاهنامه لندن | ۶۷۵ هجری قمری | کهن‌ترین نسخه کامل جهان | نسخه‌ای ساده و بدون تذهیب که مبنای اصلی چاپ مسکو قرار گرفت؛ دارای حدود ۵۰ هزار بیت. |
| شاهنامه بایسنقری | ۸۳۳ هجری قمری | شاهکار هنری و موزه‌ای | یکی از کامل‌ترین نسخه‌ها از نظر تعداد ابیات؛ ثبت شده در حافظه جهانی یونسکو و دارای نگارگری‌های مکتب هرات. |
| نسخه ماکان | ۱۸۲۹ میلادی | نخستین چاپ سربی کامل | چاپ شده در هند؛ شامل لغت‌نامه و بخش‌های الحاقی، اولین معرفی شاهنامه به صورت متنی کلاسیک و جهانی. |
| تصحیح ژول مول | ۱۸۳۷-۱۸۷۶ میلادی | همراه با ترجمه فرانسوی | تصحیح ۷ جلدی بسیار نفیس؛ یکی از ستون‌های اصلی پژوهش‌های شاهنامه‌شناسی در غرب و ایران. |
| چاپ مسکو | ۱۹۶۰-۱۹۷۱ میلادی | نخستین تصحیح علمی-انتقادی | حاصل کار گروهی انستیتو خاورشناسی شوروی؛ در ۹ جلد منتشر شد و سال‌ها معتبرترین منبع دانشگاهی بود. |
| نسخه بروخیم | ۱۳۱۵ شمسی | چاپ نفیس به مناسبت هزاره فردوسی | تکمیل تصحیح ناتمام فولرس توسط اساتیدی چون مینوی، اقبال، حییم و نفیسی؛ دارای تصاویر قلم‌کاری شده. |
| تصحیح خالقی مطلق | ۱۳۶۶-۱۳۸۶ شمسی | معتبرترین و کامل‌ترین متن فعلی | حاصل ۵۰ سال پژوهش و مقابله ۱۵ نسخه برتر (با محوریت فلورانس)؛ استانداردترین نسخه برای پژوهشگران. |
| نسخه جنیدی | ۱۳۸۷ شمسی | ویرایش بر اساس تحلیل محتوایی | رویکرد انتقادی شدید و حذف ابیات الحاقی بر اساس ۲۷ معیار فرهنگی/تاریخی (تشخیص حدود ۱۶ هزار بیت اصیل). |
| نامه باستان (کزازی) | ۱۳۷۹-۱۳۸۷ شمسی | شرح جامع و زیبایی‌شناسانه | تمرکز بر ریشه‌شناسی واژگان، اسطوره‌شناسی و گزارش ابیات؛ مناسب برای درک عمیق مفاهیم شاهنامه. |
کتاب شاهنامه فردوسی کامل نفیس وزیری قاب کشویی چرم کاغذ تحریر (كد 2074)
قیمت اصلی ۳,۵۰۰,۰۰۰ تومان بود.۲,۱۰۰,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۲,۱۰۰,۰۰۰ تومان است.
کلیات شاهنامه نفیس رحلی قابدار چرم لبچاپ پلاکدار با ساک ترمه هدیه (كد 386)
قیمت اصلی ۹,۹۰۰,۰۰۰ تومان بود.۷,۴۲۵,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۷,۴۲۵,۰۰۰ تومان است.
كليات شاهنامه نفیس وزيری قاب کشویی چرم لبچاپ مصور چاپ مسکو(كد 110368)
قیمت اصلی ۵,۵۰۰,۰۰۰ تومان بود.۳,۰۲۵,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۳,۰۲۵,۰۰۰ تومان است.
كليات شاهنامه وزيری مصور قابدار سفيد لبچاپ با ساک ترمه هدیه (كد110444)
قیمت اصلی ۴,۷۵۰,۰۰۰ تومان بود.۳,۵۶۱,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۳,۵۶۱,۰۰۰ تومان است.
شاهنامه فردوسی کامل وزیری تحریر قابدار چرم (كد 2837)
قیمت اصلی ۴,۸۰۰,۰۰۰ تومان بود.۲,۶۴۰,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۲,۶۴۰,۰۰۰ تومان است.
كليات شاهنامه نفیس وزيری چرم مصور چاپ مسکو با ساک ترمه هدیه (كد 366)
قیمت اصلی ۴,۵۰۰,۰۰۰ تومان بود.۳,۳۷۴,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۳,۳۷۴,۰۰۰ تومان است.
دانشنامه مصور شاهنامه به نثر نشر سایان (کد 2902)
قیمت اصلی ۸,۰۰۰,۰۰۰ تومان بود.۵,۰۰۰,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۵,۰۰۰,۰۰۰ تومان است.
گزیده شاهنامه پالتویی تحریر چرم لبچاپ (كد110430)
قیمت اصلی ۹۰۰,۰۰۰ تومان بود.۶۷۵,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۶۷۵,۰۰۰ تومان است.شاهنامه نسخه مسکو
نسخه مسکو حاصل یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های پژوهشی شاهنامه در قرن بیستم است؛ کاری مشترک میان موسسه خاورشناسی و فرهنگستان علوم جماهیر شوروی که از سال ۱۹۵۰ آغاز شد. این طرح ابتدا به سرپرستی ی.ا. برتلس پیش رفت و پس از درگذشت او در ۱۹۵۷، عبدالحسین نوشین ادامه‌دهنده کار شد. نتیجه بیش از یک دهه تلاش پیوسته میان سال‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۱، انتشار شاهنامه در نه جلد بود؛ مجموعه‌ای که امروز با نام چاپ مسکو شناخته می‌شود. ویژگی برجسته این تصحیح، انتخاب کهن‌ترین نسخه کامل شاهنامه یعنی نسخه لندن به‌عنوان نسخه اساس است. گروه پژوهشی مسکو علاوه بر آن نسخه‌بدل‌ها را با دقت ثبت کردند و ترجمه عربی بنداری را نیز در ارزیابی ضبط‌ها به‌کار گرفتند؛ رویکردی که این چاپ را به یکی از مستندترین و علمی‌ترین تصحیح‌های شاهنامه بدل کرد.
با این حال چاپ مسکو بی‌نقص نیست. استفاده از تعداد محدود نسخه‌ها، اعتماد بیش از حد به ضبط‌های گاه نادرست نسخه اساس و تفاوت میان شیوه کار مصححان متعدد نوعی ناهمگونی در برخی بخش‌ها پدید آورده است. این مجموعه در سال ۱۳۷۷ به‌کوشش دکتر سعید حمیدیان با حروف‌چینی جدید، پیوست‌ها و ترجمه بخش‌های روسی دوباره در ایران منتشر شد و همچنان یکی از منابع معتبر برای پژوهش شاهنامه به‌شمار می‌آید.
به نقل از دانشگاه کلمبیا:
“The Moscow edition of the Shahnameh (edited by Bertels and colleagues, 1960-1971) contains 48,617 verses (to which are added in an appendix 1,486 further verses, deemed probably spurious), by contrast with the less critical Calcutta edition (edited by Macan 1829), containing 55,204 verses. Other versions contained fewer verses, but most versions in any case contained far more verses than are accepted in some modern editions, since some experts today will question the authenticity of many of the verses contained in the manuscript tradition.”
ترجمه فارسی: «برای مثال، نسخه مسکو شاهنامه (که توسط برتلس و همکارانش در سال‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۱ ویرایش شده است) شامل ۴۸،۶۱۷ بیت است (که ۱۴۸۶ بیت دیگر نیز در ضمیمه آن افزوده شده که احتمالا غیراصیل تشخیص داده شده‌اند). این در حالی است که نسخه کلکته که رویکرد انتقادی کمتری دارد (ویرایش ترنر ماکان، ۱۸۲۹)، شامل ۵۵،۲۰۴ بیت است. اگرچه برخی نسخه‌های دیگر ابیات کمتری داشتند، اما اکثر نسخه‌ها در هر حال شامل ابیات بسیار بیشتری نسبت به آنچه در ویرایش‌های مدرن پذیرفته شده است هستند؛ چرا که برخی از کارشناسان امروزی اصالت بسیاری از ابیات موجود در سنت نسخه‌های خطی را زیر سوال می‌برند.»
شاهنامه نسخه لندن
نسخه لندن یکی از ارزشمندترین دست‌نویس‌های شاهنامه است؛ نسخه‌ای که تاریخ کتابت آن دقیقا روشن نیست اما به سال ۶۷۵ قمری / ۱۲۷۶ میلادی نسبت داده می‌شود. اهمیت این دستنویس از آن رو است که پس از نسخه فلورانس که تنها نیمی از شاهنامه را در بر دارد، کهن‌ترین نسخه کامل شاهنامه است؛ نسخه‌ای که پژوهشگران را برای قرن‌ها به خود متکی کرده و نقشی بنیادی در تصحیح‌های معتبر از جمله چاپ مسکو و بسیاری از ویرایش‌های معاصر داشته است. این دستنویس شامل ۲۹۷ برگ (بدون احتساب برگه‌های بدرقه) است و متن آن بدون تذهیب و آرایه هنری در قالب جدولی ساده با دو خط موازی نوشته شده است؛ نشانه‌ای از اینکه هدف کاتب نگارش نسخه‌ای کاربردی و خوانا بوده است، نه نسخه‌ای تشریفاتی. شمار ابیات آن فارغ از بیت‌هایی که در حاشیه یا میان سطرها افزوده شده به ۴۹٬۶۱۸ بیت می‌رسد. نکته مهم این است که در کتابخانه بریتانیا دستنویس دیگری از شاهنامه نیز وجود دارد که به سال ۸۴۱ هجری منسوب است، اما این دو نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند؛ نسخه مورد بحث، همان نسخه کهن و کاملی است که سال‌ها معیار اصلی تصحیح‌های علمی بوده است. نسخه لندن با وجود سادگی ظاهری یکی از ستون‌های متن‌شناسی شاهنامه در دوران جدید محسوب می‌شود.
شاهنامه به تصحیح حمدالله مستوفی
شاهنامه نسخه حمدالله مستوفی را می‌توان قدیمی‌ترین کوشش شناخته‌شده برای سامان بخشیدن به متن شاهنامه دانست؛ کاری که یک تاریخ‌نگار و شاعر نامدار عهد ایلخانان مغول در زمانی که هنوز هیچ روش انتقادی مدرنی وجود نداشت با دغدغه‌ای عمیق آغاز کرد. مستوفی این پروژه را در سال ۷۱۴ هجری قمری شروع کرد و در ۷۲۰ به پایان رساند؛ زمانی که شاهنامه پس از قرن‌ها رونویسی دچار دگرگونی‌ها و افزودگی‌های فراوان شده بود. او در مقدمه اثر منظوم خود، ظفرنامه، به‌صراحت می‌نویسد که دخل و تصرف فراوانی در شاهنامه راه یافته و همین آشفتگی او را واداشته است تا نسخه‌های مختلف را مقابله کند و متنی منسجم‌تر فراهم آورد. مستوفی حتی به‌روایت مشهور ۶۰ هزار بیتی بودن شاهنامه اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد که نسخه‌های در اختیارش بیش از ۵۰ هزار بیت نداشته‌اند؛ اعترافی که نشان می‌دهد او نیز همچون مصححان امروز با مشکل کمبود نسخه‌های کهن روبه‌رو بوده است. اگرچه روش او با معیارهای تصحیح انتقادی فاصله دارد، اما اهمیت این نسخه در همان نگاه آگاهانه به آسیب‌دیدگی متن است؛ تلاشی اولیه برای اینکه شاهنامه از میان روایت‌های متناقض صورتی یکدست‌تر پیدا کند. شاهنامه مستوفی آغازگر راهی شد که بعدها مصححان بزرگ، از ژول مول تا خالقی مطلق، آن را ادامه دادند.
شاهنامه فلورانس
شاهنامه فلورانس قدیمی‌ترین دستنویس شناخته‌شده شاهنامه است؛ نسخه‌ای خطی که اکنون در کتابخانه ملی مرکزی فلورانس با شماره Ms.Cl.III.24 نگهداری می‌شود. این دستنویس همراه با نسخه لندن تنها شاهنامه‌های تاریخ‌دار باقی‌مانده از سده هفتم هجری / سیزدهم میلادی‌اند؛ اما آنچه نسخه فلورانس را ممتاز می‌کند، قدیمی‌تر بودن تاریخ کتابت آن است. بر اساس یادداشت کاتب، این نسخه در سه‌شنبه ۳۰ محرم ۶۱۴ هجری قمری به پایان رسیده است؛ یعنی نزدیک‌ترین تاریخ موجود به روزگار فردوسی.
نسخه فلورانس در اصل در دو جلد نوشته شده بود، اما امروز تنها جلد نخست آن باقی مانده است و جلد دوم احتمالا از میان رفته است. همین جلد موجود متن شاهنامه را از آغاز تا پایان پادشاهی کی‌خسرو در بر می‌گیرد و به‌دلیل قدمت و سلامت نسبی در بسیاری از تصحیح‌های معتبر نقش مرجع دارد. سرگذشت این نسخه نیز کم‌نظیر است! در سال ۱۵۹۴ جهانگرد ایتالیایی، جیرولامو وچیتی، آن را از مصر عثمانی به ایتالیا برد. سپس در سال ۱۷۱۴ نسخه با عنوان اشتباه «تفسیر فارسی قرآن» وارد کتابخانه فلورانس شد و بیش از ۲۵۰ سال با همان عنوان ناشناخته باقی ماند؛ تا اینکه در ۱۹۷۶ ایران‌شناس ایتالیایی آنجلو پیه مونتزه ماهیت واقعی آن را کشف کرد. این نسخه بعدها توسط دکتر عزیزالله جوینی تصحیح و گزارش شد و از سال ۱۳۷۳ توسط دانشگاه تهران انتشار یافت؛ پروژه‌ای که پس از درگذشت او متوقف مانده بود، اما سرانجام جلد هشتم آن در اردیبهشت ۱۴۰۴ با کوشش علی عشایری و نظارت دکتر مصطفی موسوی منتشر شد.
شاهنامه بایسنقری
شاهنامه بایسنقری نه فقط یک نسخه شاهنامه، که جشن هنری یک عصر است؛ لحظه‌ای که شاهزاده بایسنقر میرزا، وارث ذوق‌پرور خاندان تیموری، تصمیم گرفت پهلوانان فردوسی را در جامه‌ای نو زنده کند. حاصل این تصمیم کتابی است که در سال ۸۳۳ قمری پدید آمد؛ نسخه‌ای چنان آراسته و باشکوه که امروز آن را یکی از کامل‌ترین و دست‌نخورده‌ترین شاهنامه‌های جهان می‌دانند.
ورق‌ها بر کاغذ خانبالغ نشسته‌اند و همچون پوستری زرین با تذهیب‌های ظریف و ۲۲ نگاره درخشان مکتب هرات جان گرفته‌اند. هرچند نستعلیق این نسخه هنوز در آغاز بلوغ خود بود و از پختگی نسخه‌های متاخر فاصله داشت، اما همین خامی دلنشین امضای آغاز یک تحول بزرگ در خوشنویسی ایرانی است. مقدمه مفصل نسخه که حاصل گردآوری نسخه‌های بسیار به دستور بایسنقر است، نشان می‌دهد که شاهزاده تنها خواننده شاهنامه نبود؛ پشتیبان بزرگ‌ترین پروژه شناخت شاهنامه در دوران خود بوده است. این نسخه که امروز در کاخ موزه گلستان آرام گرفته و در حافظه جهانی یونسکو ثبت شده است، همچنان همچون گنجی زنده نفس می‌کشد؛ گنجی که بیش از یک قرن پیش به همت امیرنظام گروسی به این کتابخانه راه یافت.
شاهنامه نسخه امیر بهادری
شاهنامه امیر بهادری از فاخرترین چاپ‌های سنگی دوره قاجار است؛ نسخه‌ای چهارجلدی در قطع سلطانی که به دستور حسین پاشاخان امیر بهادر جنگ کتابت شد و در سال ۱۳۲۶ هجری قمری در تهران به‌چاپ رسید. متن کتاب به خط محمدحسین عمادالکتاب، آخرین استاد بزرگ نستعلیق، نوشته شده و با صفحه‌آرایی منظم در شش ستون و ۳۳ سطر عرضه شده است. این نسخه با ۴۹ مجلس تصویری از مصورالملک، سرلوح‌های تزیینی، جدول‌بندی دقیق و کاغذ فرنگی نخودی جلوه‌ای کاملا اشرافی دارد. جلد نخست با شرح حال فردوسی آغاز می‌شود و مجموعه در یک مقدمه و چهار جلد تنظیم شده است. در پایان نیز فرهنگ لغات و فهرست سلاطین عجم آمده است. این نسخه یکی از چشم‌گیرترین و کامل‌ترین نمونه‌های شاهنامه چاپ سنگی است و به‌سبب خط کم‌نظیر عمادالکتاب و نگاره‌های متعددش جایگاه ویژه‌ای در تاریخ هنر کتاب‌سازی ایران دارد.
شاهنامه نسخه ماکان
نسخه ترنر ماکان، چاپ سال ۱۸۲۹ در هند، نقطه‌ای مهم در تاریخ شاهنامه‌پژوهی است؛ نخستین باری که متن کامل شاهنامه در قالب چاپ حروف سربی و در چهار جلد منتشر شد و از مرز نسخه‌خطی به جهان انتشار گسترده قدم گذاشت. ماکان، افسر انگلیسی مستقر در هند، شاهنامه را نه به‌عنوان مجموعه‌ای پراکنده از دست‌نویس‌ها، بلکه به‌عنوان متنی که باید یکجا و منظم در اختیار مخاطب جهانی قرار گیرد عرضه کرد. ماکان در جلد اول از چاپ لمسدن پیروی کرده و در سه جلد بعدی متن را با چندین نسخه دیگر مقابله کرده است. اهمیت این ویرایش تنها در کامل بودن آن نیست؛ ماکان در پایان شاهنامه لغت‌نامه و داستان‌های الحاقی را نیز آورده است؛ نظیر بخش‌هایی از گرشاسپ‌نامه، روایت رستم و کک کوهزاد و بخش‌هایی از برزونامه. هزینه چاپ کتاب را نصیرالدین حیدر، پادشاه اوده، پرداخت و دولت هند مخارج مقابله نسخه‌ها را بر عهده گرفت؛ حمایتی که نشان می‌دهد شاهنامه برای پژوهشگران آن دوره متنی کلاسیک با ارزش جهانی تلقی می‌شد. نسخه ماکان با وجود کاستی‌ها و فاصله‌اش از تصحیح‌های انتقادی امروزی همچنان به‌عنوان نخستین چاپ کامل شاهنامه جایگاهی ماندگار دارد. در همین راستا پیشنهاد می‌کنیم مقاله «آیا شخصیت های شاهنامه واقعی هستند؟» را مطالعه کنید.
شاهنامه نسخه ژول مول
نسخه ژول مول یکی از مهم‌ترین و اثرگذارترین چاپ‌های شاهنامه در قرن نوزدهم است؛ کاری که یک دانشمند فرانسوی به‌نام ژول مول از سال ۱۸۳۷ آغاز کرد و تا پایان عمرش در ۱۸۷۶ ادامه داد. حاصل این تلاش طولانی چاپی در هفت جلد رحلی سلطانی، بدون تصویر اما با کیفیتی ممتاز و روی کاغذی اعلا بود؛ چاپی با حروف سربی که شاهنامه را در پاریس به‌عنوان متنی کلاسیک و شایسته انتشار سلطنتی معرفی کرد. مول در تصحیح خود به ۳۵ نسخه خطی تکیه کرد؛ نسخه‌هایی با قدمت‌های متفاوت که کهن‌ترینشان به سال ۸۴۴ هجری قمری بازمی‌گردد. حجم بی‌سابقه نسخه‌ها و اختلاف‌های فراوان میان آن‌ها باعث شد کار مول چند دهه به طول بینجامد؛ چنان که او در زمان حیات تنها توانست شش جلد از این طرح بزرگ را منتشر کند. جلد هفتم را شاگردش، باربیه دومینار، در سال ۱۸۷۸ تکمیل و منتشر کرد. یکی از ارزش‌های ویژه این چاپ قرار گرفتن ترجمه فرانسوی در برابر متن فارسی است؛ رویکردی که شاهنامه را برای خواننده اروپایی قابل درک‌تر کرد و سهم بزرگی در معرفی آن به محافل ادبی و دانشگاهی غرب داشت. این نسخه در چاپخانه پادشاهی فرانسه منتشر شد و بعدها در سال‌های ۱۳۴۴ و ۱۳۵۳ در تهران به‌صورت چاپ عکسی (در قطع جیبی) دوباره در دسترس قرار گرفت. نسخه ژول مول تا به امروز به‌عنوان یکی از ستون‌های اصلی پژوهش‌های اولیه شاهنامه‌شناسی شناخته می‌شود.
به نقل از Iranica:
“Jules Mohl was put in charge of editing and translating the Šāh-nāma into French, and it became the work of his life. The first volume was published in 1838… and, when Mohl died in 1876, the seventh and last volume was two-thirds completed. It was later finished by Mohl’s student, Charles Barbier de Meynard. Even though Mohl’s edition is not the first one, it was the first time Ferdowsi’s work was entirely translated into a European language. The first edition of the seven volumes presented the Persian text of the Šāh-nāma and its French translation on the opposite side.”
ترجمه فارسی: «ژول مول مسئولیت تصحیح و ترجمه شاهنامه به زبان فرانسوی را بر عهده گرفت و این کار به پروژه تمام عمر او تبدیل شد. نخستین جلد آن در سال ۱۸۳۸ منتشر گردید و زمانی که مول در سال ۱۸۷۶ درگذشت، دو سوم از جلد هفتم و پایانی تکمیل شده بود که بعدها توسط شاگردش، شارل باربیه دو منار، به پایان رسید. اگرچه ویرایش مول نخستین ویرایش شاهنامه به شمار نمی‌رفت، اما اولین باری بود که اثر فردوسی به طور کامل به یک زبان اروپایی ترجمه می‌شد. چاپ اول این مجموعه هفت جلدی، متن فارسی شاهنامه و ترجمه فرانسوی آن را در صفحات مقابل هم ارائه می‌کرد.»
شاهنامه وزيري چرم با تنگ و جام فیروزه با ساک ترمه هدیه (كد 190415)
قیمت اصلی ۳۴,۰۰۰,۰۰۰ تومان بود.۲۵,۵۰۰,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۲۵,۵۰۰,۰۰۰ تومان است.
كليات شاهنامه وزيری با گلدان الماس تراش با ساک ترمه هدیه(كد 90312)
قیمت اصلی ۱۶,۲۰۰,۰۰۰ تومان بود.۱۰,۱۲۲,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۱۰,۱۲۲,۰۰۰ تومان است.
ست کلیات شاهنامه رحلی جعبه لپ تاپی چرم کاغذ عطری با 2 گلدان فیروزه با ساک ترمه هدیه(كد90285)
قیمت اصلی ۴۲,۶۵۰,۰۰۰ تومان بود.۲۶,۲۶۱,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۲۶,۲۶۱,۰۰۰ تومان است.
گزیده شاهنامه پالتویی چرم با دو گلدان الماس تراش 16 با ساک ترمه هدیه (كد90290)
قیمت اصلی ۱۰,۴۵۰,۰۰۰ تومان بود.۶,۵۹۸,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۶,۵۹۸,۰۰۰ تومان است.
گزیده شاهنامه پالتویی چرم با دو گلدان فیروزه 16 با ساک ترمه هدیه (كد90292)
قیمت اصلی ۱۴,۶۰۰,۰۰۰ تومان بود.۹,۰۸۸,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۹,۰۸۸,۰۰۰ تومان است.
گزیده شاهنامه پالتویی چرم با دوگلدان خاتم 16 با ساک ترمه هدیه (كد90291)
قیمت اصلی ۱۲,۲۰۰,۰۰۰ تومان بود.۷,۶۴۹,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۷,۶۴۹,۰۰۰ تومان است.
گزیده شاهنامه پالتویی چرم با گلدان الماس تراش 16 با ساک ترمه هدیه (كد 90286)
قیمت اصلی ۶,۹۵۰,۰۰۰ تومان بود.۴,۴۹۸,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۴,۴۹۸,۰۰۰ تومان است.
گزیده شاهنامه پالتویی چرم با گلدان خاتم 16 با ساک ترمه هدیه (كد 90287)
قیمت اصلی ۷,۹۵۰,۰۰۰ تومان بود.۵,۰۹۹,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۵,۰۹۹,۰۰۰ تومان است.شاهنامه نسخه فولرس
نسخه فولرس چهارمین چاپ مهم شاهنامه در قرن نوزدهم است؛ کاری از یوهان فولرس، ایران‌شناس برجسته و استاد زبان فارسی در دانشگاه گیسن آلمان؛ همان پژوهشگری که فرهنگ فارسی – لاتینی او سال‌ها مرجع زبان‌پژوهان بود. فولرس پیش‌تر در ۱۸۳۳ گزیده‌ای از شاهنامه منتشر کرده بود، اما چاپ اصلی و گسترده او میان ۱۸۷۷ تا ۱۸۸۴ در شهر لیدن صورت گرفت. این چاپ در سه جلد رحلی سلطانی عرضه شد و کار آن با همکاری لندوئر (Landauer) پیش رفت، اما تنها تا پایان داستان کشته شدن دارا ادامه یافت و ناتمام ماند. مبنای فولرس در این تصحیح دو چاپ مهم پیش از خود یعنی ماکان و ژول مول بود. اختلاف نسخه‌ها نیز در حاشیه‌ها ثبت شده است، اما این چاپ مانند دو چاپ پیشین فراتر از منابع خود افزوده تازه‌ای ارائه نمی‌دهد. با وجود این، نسخه فولرس جایگاهی بسیار تاثیرگذار پیدا کرد:
- پایه اصلی شاهنامه چاپ بروخیم شد و بخش‌هایی که فولرس فرصت چاپشان را نیافت، بعدها در چاپ بروخیم به‌خصوص در جلدهای ۷ تا ۱۰ به تصحیح سعید نفیسی تکمیل شد.
- سال‌ها سه چاپ ماکان، مول و فولرس ستون‌های اصلی شاهنامه‌پژوهی بودند و حتی فریتزولف در تدوین فرهنگ لغات شاهنامه این سه نسخه را اساس کار خود قرار داد.
نسخه فولرس اگرچه ناقص است، اما در مسیر شناخت متن شاهنامه نقش مهمی داشته است و حلقه‌ای تعیین‌کننده در تاریخ چاپ‌های کلاسیک آن محسوب می‌شود.
شاهنامه نسخه بروخیم
نسخه بروخیم یکی از شاخص‌ترین چاپ‌های شاهنامه در دوره معاصر است؛ چاپی ده‌جلدی که در سال ۱۳۱۵ هجری شمسی و به مناسبت هزارمین سال تولد فردوسی منتشر شد. این چاپ با سرمایه کتابفروشی بروخیم و با حروف سربی تهیه شد و هدفش پاسخ به کمبود یک نسخه آبرومند و منقح از شاهنامه در آن دوران بود؛ پیشنهادی که نخستین‌بار از سوی ریپکا و سپس استاد مجتبی مینوی مطرح شد. بنیان این چاپ تصحیح فولرس است، اما از آنجا که تصحیح فولرس تنها تا پایان داستان دارا پیش می‌رود، برای تکمیل متن از چاپ‌های ماکان و ژول مول نیز کمک گرفته شد. ویژگی مهم این نسخه مشارکت چند چهره برجسته ادبی است:
- جلد اول به تصحیح مجتبی مینوی
- جلدهای دوم تا پنجم به تصحیح عباس اقبال آشتیانی
- جلد ششم به تصحیح سلیمان حییم
- و جلدهای هفتم تا دهم به تصحیح سعید نفیسی
چاپ بروخیم همچنین با ۱۰۰ تصویر قلم‌کاری‌شده آراسته شده است؛ تصاویری که برخلاف سنت نگارگری قهوه‌خانه‌ای رویکردی مدرن از تصویرگری شاهنامه ارائه می‌کنند. هرچند به این نسخه ایراداتی گرفته شده است که تصحیحی کاملا مستقل نیست، اما همچنان یکی از بهترین چاپ‌های عمومی شاهنامه محسوب می‌شود؛ نسخه‌ای چشم‌نواز و منظم که سهم بزرگی در آشنایی نسل جدید با شاهنامه داشته است.
شاهنامه نسخه پرویز اتابکی
شاهنامه پرویز اتابکی که در سال ۱۳۷۸ و در چهار جلد در تهران منتشر شد، حاصل مقابله دوازده نسخه است؛ تلاشی گسترده برای فراهم آوردن متنی قابل اعتماد و در عین حال روان برای خواننده امروز. اتابکی در مقدمه توضیح می‌دهد که برای این کار تنها به نسخه‌های خطی بسنده نکرده و از چاپ عکسی دستنویس فلورانس، ترجمه بنداری، غرر اخبار ثعالبی و چند چاپ معتبر دیگر نیز بهره گرفته است. با وجود این حجم از منابع، این ویرایش از شاهنامه چاپ انتقادی به‌معنای دقیق دانشگاهی نیست؛ بلکه بیشتر کوششی است برای ارائه متنی نزدیک به روایت‌های معتبر و در عین حال خوانا. از نظر ساختار و انتخاب ضبط‌ها، نسخه اتابکی به چاپ ژول مول شباهت بیشتری دارد و می‌کوشد همان رویکرد روایت‌محور و کم‌دخالت را دنبال کند. نتیجه، شاهنامه‌ای است منظم و مناسب مطالعه عمومی؛ نسخه‌ای که بدون پیچیدگی‌های فنی تصحیح‌های سخت‌گیرانه مخاطب را با متنی یکدست و قابل استفاده روبه‌رو می‌کند.
شاهنامه نسخه مصطفی جیحونی
ویرایش مصطفی جیحونی از شاهنامه یکی از مهم‌ترین کارهای انجام‌شده در ایران در دهه‌های اخیر است؛ پروژه‌ای دوازده‌ساله (۱۳۶۷ تا ۱۳۷۹) که در نهایت در سال ۱۳۷۹ توسط انتشارات شاهنامه‌پژوهی اصفهان در قالب پنج جلد وزیری (یک جلد مقدمه و چهار جلد متن) منتشر شد. جیحونی در این کار متن شاهنامه را بر پایه چهار نسخه خطی مقابله کرده و از نسخه‌بدل‌های چاپ خالقی مطلق، چاپ مسکو و ترجمه بنداری نیز بهره گرفته است. این چاپ خودش بدون نسخه‌بدل است و از میان نسخه‌های موجود، بیشترین نزدیکی را به دستنویس لندن دارد؛ نسخه‌ای که از مهم‌ترین منابع تصحیح شاهنامه به‌شمار می‌رود. روش جیحونی در این ویرایش رویکردی درون‌متنی است؛ او نخست بیت‌هایی را که در نسخه‌های کهن اختلافی اندک یا هیچ اختلافی نداشتند استخراج کرد و از میان آن‌ها حدود نه‌هزار بیت را به‌عنوان سروده‌های قطعی فردوسی برگزید. سپس با بررسی دقیق زبان، سبک، قافیه و کاربرد واژگان در سراسر شاهنامه مجموعه‌ای از معیارهای سبکی و زبانی به‌دست داد تا متن انتخاب‌شده بیشترین سازگاری را با شاکله اصلی اثر داشته باشد.
این ویرایش از اصل «ضبط دشوارتر برتر است» نیز با احتیاط استفاده می‌کند و در مجموع کوششی است برای ارائه متنی یکدست، سبک‌شناسانه و نزدیک به زبان فردوسی؛ رویکردی که نسخه جیحونی را در میان تصحیح‌های معاصر متمایز می‌کند.
گزیده شاهنامه جلد چرمی نفیس فردوسی رحلی قاب کشویی کاغذ گلاسه با ساک ترمه هدیه (کد 2053)
قیمت اصلی ۴,۹۰۰,۰۰۰ تومان بود.۳,۶۷۵,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۳,۶۷۵,۰۰۰ تومان است.
گزیده شاهنامه رحلی قاب کشویی چرم پلاک فلزی کاغذ گلاسه با ساک ترمه هدیه (کد 2460)
قیمت اصلی ۸,۷۰۰,۰۰۰ تومان بود.۶,۵۲۵,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۶,۵۲۵,۰۰۰ تومان است.
گزیده شاهنامه رحلی جعبه دار چرم طرح رخ با ساک ترمه هدیه (کد 2780)
قیمت اصلی ۸,۷۰۰,۰۰۰ تومان بود.۶,۵۲۵,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۶,۵۲۵,۰۰۰ تومان است.
گزیده شاهنامه وزیری جعبه دار چرم برجسته طرح رخ با ساک ترمه هدیه (کد 2808)
قیمت اصلی ۵,۲۰۰,۰۰۰ تومان بود.۳,۹۰۰,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۳,۹۰۰,۰۰۰ تومان است.
گزیده شاهنامه رحلی جعبه دار چرم و مس با ساک ترمه هدیه (کد 2730)
قیمت اصلی ۱۲,۷۰۰,۰۰۰ تومان بود.۹,۵۲۵,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۹,۵۲۵,۰۰۰ تومان است.
گزیده شاهنامه رحلی جعبه دار چرم پلاک فلزی کاغذ عطری با ساک ترمه هدیه (کد 2320)
قیمت اصلی ۱۳,۲۰۰,۰۰۰ تومان بود.۹,۹۰۰,۰۰۰ تومانقیمت فعلی ۹,۹۰۰,۰۰۰ تومان است.شاهنامه نسخه کزازی
نامه باستان اثر میرجلال‌الدین کزازی یکی از گسترده‌ترین و دقیق‌ترین شرح‌های شاهنامه در روزگار ما است؛ مجموعه‌ای عظیم که میان سال‌های ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۷ در تهران و به‌کوشش انتشارات سمت منتشر شد. این مجموعه در اصل ۹ جلد است (که بعدها در قالب‌های مختلف تا ۱۰ جلد نیز عرضه شد) و به‌جای آنکه یک تصحیح مستقل باشد، ویرایشی تحلیلی و همراه با شرح، گزارش و ریشه‌شناسی واژگان ارائه می‌دهد.
کزازی در این کار از چند منبع مهم بهره برده است:
- عکس نسخه فلورانس
- حاشیه ظفرنامه حمدالله مستوفی
- چاپ‌های کلاله خاور، دبیرسیاقی، ژول مول، مسکو و جیحونی
متن شاهنامه در این مجموعه همواره همراه با توضیح و واکاوی است؛ از گزارش معنای ابیات گرفته تا بررسی ریشه واژه‌ها، اصطلاحات فرهنگی، نام‌های اسطوره‌ای و لایه‌های زبانی. نامه باستان بیش از آنکه ویرایشی انتقادی باشد، یک شرح جامع است؛ خواننده را نه فقط با متن شاهنامه، بلکه با جهان زبان، فرهنگ، اسطوره، دستور زبان و سبک سخن فردوسی آشنا می‌کند. این ویژگی سبب شده است که نسخه کزازی برای دانشجویان، پژوهشگران و هر خواننده‌ای که می‌خواهد شاهنامه را با فهمی عمیق‌تر دنبال کند، یکی از کامل‌ترین منابع معاصر به‌حساب آید.
شاهنامه نسخه مهدی قریب
نسخه مهدی قریب یکی از ویرایش‌های دقیق و دانشگاهی شاهنامه است که در سال ۱۳۸۶ و در تهران در قالب دو جلد وزیری منتشر شد. قریب در این کار تنها به یک منبع تکیه نکرد؛ او متن را بر پایه یازده دستنویس معتبر همراه با چاپ مسکو، تصحیح خالقی مطلق و همچنین ترجمه بنداری سنجید و از این مجموعه گسترده برای انتخاب ضبط‌ها و رفع اختلاف نسخه‌ها استفاده کرد. همچون چاپ مسکو و متن بنیاد شاهنامه این ویرایش نیز به نسخه اساس بریتانیا (لندن) وفادار است؛ نسخه‌ای که به‌دلیل قدمت و کیفیت در تصحیح‌های جدید شاهنامه جایگاهی مهم دارد. نتیجه این روش متنی است یکدست، منظم و نزدیک به استانداردهای پژوهشی امروز؛ ویرایشی که کوشیده است میان وفاداری به قدیم‌ترین منابع و خوانایی برای مخاطب امروزی تعادل برقرار کند.
نسخه قریب نه رویکرد حذف‌گرایانه برخی مصححان را دارد و نه به بازسازی شاعرانه متن تکیه می‌کند؛ هدف آن بیشتر ارائه متنی دقیق، مستند و قابل اتکا برای پژوهشگران است؛ نسخه‌ای که می‌کوشد شاهنامه را با تکیه بر منابع متعدد به شکلی روشن و بدون دستکاری اضافی عرضه کند.
شاهنامه نسخه جنیدی
نسخه جنیدی حاصل سه دهه پژوهش مداوم فریدون جنیدی است؛ ویرایشی شش جلدی که در سال ۱۳۸۷ توسط بنیاد نیشابور و در شهر نیشابور منتشر شد. جنیدی در این کار نه به مقایسه نسخه‌ها، بلکه به تحلیل درونی شاهنامه تکیه کرده و با استفاده از ۲۷ معیار از آیین‌ها و باورهای ایران باستان گرفته تا شیوه سپاه‌آرایی، انواع جنگ‌افزار، نشانه‌های ستاره‌شناسی، پزشکی و ریشه‌شناسی واژه‌ها کوشیده است اصالت هر بیت را با دقت ارزیابی کند. با این شیوه ساختار معمول شاهنامه از نظر تعداد و چینش ابیات شکل دیگری پیدا می‌کند؛ او حدود ۱۶ هزار بیت را متعلق به فردوسی می‌داند و نزدیک به ۴۰ هزار بیت را افزوده دوره‌های بعد. برای اینکه خواننده بتواند این تفکیک را به‌روشنی دنبال کند، متن به دو شیوه چاپی ارائه شده است؛ بیت‌های اصیل با قلم درشت و ابیات افزوده با قلمی ریزتر چاپ شده‌اند. این نسخه چه با دیدگاه جنیدی موافق باشیم چه نه، یکی از جدی‌ترین تلاش‌ها برای بازنگری ساختاری شاهنامه است؛ کتابی که به‌جای ارائه متن قطعی فرایند نقد و تشخیص اصالت را در برابر چشم خواننده قرار می‌دهد.
شاهنامه نسخه خالقی مطلق
تصحیح جلال خالقی مطلق را می‌توان نقطه اوج شاهنامه‌پژوهی در دوران معاصر دانست؛ نتیجه پنجاه سال کار پیوسته او و همکارانش (دکتر محمود امیدسالار در دفتر ششم و ابوالفضل خطیبی در دفتر هفتم) که میان سال‌های ۱۳۶۶ تا ۱۳۸۶ در آمریکا منتشر شد. این متن بعدها در سال ۱۳۸۶ به‌کوشش دایرةالمعارف بزرگ اسلامی در ایران نیز تجدید چاپ شد و امروز معتبرترین و ضروری‌ترین نسخه برای هر پژوهشگر شاهنامه است. این تصحیح برخلاف بسیاری از چاپ‌های پیشین که بر یک یا چند نسخه محدود تکیه داشتند، بر پایه بررسی نزدیک به پنجاه دستنویس فراهم آمده است. خالقی مطلق از میان این مجموعه گسترده پانزده نسخه معتبرتر را برای مقابله برگزید و اساس کار خود را کهن‌ترین نسخه شناخته‌شده یعنی نسخه فلورانس (۶۱۴ ه.ق) قرار داد. روش او کاملا مبتنی بر اصول علمی فن تصحیح است:
- انتخاب ضبط‌های درست نه بر اساس سلیقه، بلکه بر پایه مقایسه دقیق نسخه‌بدل‌ها
- بهره‌گیری سنجیده از ترجمه بنداری
- استفاده نظام‌مند از منابع تاریخی، ادبی و فرهنگ‌های کهن
- رعایت اصل «ضبط دشوارتر برتر است»
- تشخیص دقیق ابیات اصیل و الحاقی
- ثبت کامل نسخه‌بدل‌ها در زیرنویس هر صفحه
حرکت‌گذاری متن، اشاره به بی‌نقطه بودن برخی حروف در نسخه‌های خطی و ارائه سخنان افزوده در زیرنویس این چاپ را به جامع‌ترین و شفاف‌ترین متن شاهنامه تبدیل کرده است. نسخه خالقی مطلق نه فقط یک ویرایش، که استاندارد پژوهشی شاهنامه است؛ نسخه‌ای که اعتماد جامعه علمی را دارد و امروز محور اصلی مطالعه و آموزش شاهنامه در دانشگاه‌ها است.
سوالات متداول
قدیمی‌ترین نسخه خطی شناخته‌شده شاهنامه کدام است؟
نسخه فلورانس که تاریخ کتابت آن به سال ۶۱۴ هجری قمری بازمی‌گردد، قدیمی‌ترین دستنویس موجود است. البته این نسخه تنها شامل جلد نخست شاهنامه است و جلد دوم آن از میان رفته است.
سخن پایانی
شاهنامه در طول قرن‌ها دست به دست شده است و هر نسخه تکه‌ای از تاریخ را در خود حمل می‌کند؛ هنر دربارهای تیموری، کاوش محققان اروپایی، دقت پژوهشگران روس، جسارت و نگاه‌های نو در ایران معاصر و سرانجام تلاش‌هایی که می‌کوشند پرده‌های زمان را کنار بزنند تا سخن فردوسی بی‌واسطه‌تر شنیده شود. در این مسیر دیدیم که هر نسخه فصلی از روایت بزرگ‌تر شاهنامه است؛ روایتی که به ما می‌آموزد متن بزرگ و جهانی همیشه تنها یک صورت ندارد. اما همانگونه که رودها از زمین‌های مختلف می‌گذرند و در نهایت به یک بستر واحد می‌پیوندند، تلاش‌های گوناگون نیز به مقصدی مشترک رسیده‌اند به نام تصحیح خالقی مطلق؛ متنی که حاصل پنجاه سال کار علمی و دقیق است و امروز نزدیک‌ترین دریچه به جهان فردوسی به‌حساب می‌آید. در پایان این سفر میان نسخه‌ها، آنچه بیش از همه روشن می‌شود این است که شاهنامه فقط یک کتاب نیست؛ یک مسیر است! مسیر جستجوی حقیقت، دقت و احیای روایتی که هزار سال پیش سروده شد و هنوز مانند زبان پارسی زنده و استوار مانده است.
