بوستان و گلستان سعدی

کتاب‌های بوستان و گلستان سعدی، دو شاهکار بی‌بدیل ادبیات فارسی هستند که یکی آرمان‌های اخلاقی را در قالب نظم (شعر) و دیگری واقعیت‌های زندگی را در آیینه نثر مسجع به تصویر می‌کشند. بوستان با ده باب آموزنده در سال ۶۵۵ هجری و گلستان با هشت باب در سال پس از آن خلق شد تا راهنمای همیشگی انسان‌ها باشند. در این مقاله جامع، ضمن بررسی زندگی‌نامه «استاد سخن»، به معرفی دقیق ساختار، تفاوت‌ها و ویژگی‌های منحصربه‌فرد این دو اثر ارزشمند پرداخته‌ایم تا دلیل ماندگاری آن‌ها را پس از قرن‌ها کشف کنید.

در این مطلب نگاهی منسجم و خواندنی به زندگی سعدی و سپس معرفی دقیق بوستان و گلستان خواهیم داشت؛ دو اثری که ستون‌های اصلی نثر و نظم فارسی به‌شمار می‌آیند و هنوز هم می‌توان در میان سطرهایشان اخلاق، سیاست، عشق، تربیت و حقیقت زندگی را جستجو کرد. این نوشتار کوششی است برای شناخت بهتر جهان فکری سعدی و جایگاه یگانه این دو کتاب در فرهنگ و زبان فارسی. با ما همراه باشید.

سعدی؛ استاد سخن و معمار زبان فارسی

ابومحمد مشرف‌الدین مصلح بن عبدالله بن مشرف، متخلص به سعدی، از بزرگترین شاعران و نویسندگان زبان فارسی است؛ چهره‌ای که اهل ادب او را با لقب‌هایی چون «شیخ اجل»، «پادشاه سخن» و «استاد سخن» می‌شناسند. سعدی در نظامیه بغداد -مهم‌ترین کانون علمی و فقهی جهان اسلام در روزگار خود- پرورش یافت و پس از آن سال‌هایی از عمر را به سفر در سرزمین‌هایی چون شام و حجاز گذراند؛ تجربه‌هایی که بعدها به جان آثارش راه یافت و زبان او را به زندگی نزدیک‌تر کرد. بازگشتش به زادگاهش شیراز آغاز دوره‌ای بود که تا پایان عمر در همانجا ماند و امروز آرامگاهش، سعدیه، یکی از نمادهای فرهنگی این شهر است.

زندگی سعدی در روزگاری پرفرازونشیب گذشت؛ همزمان با یورش مغولان و فروپاشی حکومت‌هایی چون خوارزمشاهیان و عباسیان. با این همه فارس به تدبیر اتابکان سلغری از ویرانی مصون ماند و همین آرامش نسبی مجالی برای شکوفایی اندیشه و قلم سعدی فراهم آورد. از سوی دیگر رواج تصوف در سده‌های ششم و هفتم هجری ردی روشن در آثار او برجای گذاشت؛ آثاری که از نظر بسیاری از سعدی‌پژوهان با تاثیرپذیری از مذهب شافعی و اندیشه اشعری رنگی از تقدیرگرایی و مصلحت‌اندیشی دارند.

سعدی بیش از آنکه فیلسوف اخلاق باشد، ناظر واقعیت زندگی است. او قاعده‌های اخلاقی را نه مطلق و انتزاعی، بلکه در پیوند با شرایط انسانی می‌سنجد؛ از همین رو گاه در نگاه نخست متناقض می‌نماید، حال آنکه این تناقض حاصل دیدی واقع‌بینانه و تجربه‌محور است. زبان سعدی تاثیری ژرف بر فارسی نهاده است؛ چنانکه میان فارسی امروز و نثر و نظم او پیوندی آشکار دیده می‌شود. ساده‌نویسی، ایجاز، طنز پنهان و آشکار و همان ویژگی مشهور سهل ممتنع سبب شد آثارش قرن‌ها در مدرسه‌ها و مکتب‌خانه‌ها آموزش داده شوند و بسیاری از ضرب‌المثل‌های رایج فارسی وامدار سخن او باشند. شیخ اجل صفحات بسیار زیادی را به نظم و نثر قلم زده است و در میان آن‌ها کتاب بوستان و گلستان سعدی معروف‌ترین آثار او است.

همانطور که در وبسایت encyclopedia نقل شده:

"In the few months between these two dates there occurred one of the most traumatic events, at least from the psychoreligious point of view, in the history of Islamic society: the sacking of the capital city of Baghdad and the extinction of the venerable Abbasid caliphate. Yet if the onrushing storm is nowhere presaged in the former work, its aftermath—at only some eight hundred kilometers' distance—is equally passed over in silence in the latter."

"در فاصله چند ماهه میان این دو تاریخ، یکی از تروماتیک‌ترین رویدادها، دست‌کم از منظر روانی-مذهبی، در تاریخ جامعه اسلامی رخ داد: تاراج شهر بغداد و انقراض خلافت کهن‌سال عباسی. با این حال، همان‌گونه که این طوفان هولناک هیچ نشانه‌ای از پیش‌آگاهی در اثر نخست (بوستان) ندارد، پیامدهای آن نیز -با وجود فاصله‌ی تنها هشتصد کیلومتری- در اثر دوم (گلستان) به همان اندازه در سکوت باقی می‌ماند."

در حالی که خوارزمشاهیان و عباسیان در برابر یورش مغول فرو می‌پاشیدند، سعدی در شیراز و در پناه امنیت نسبی اتابکان سلغری، دو شاهکار جاودان خود را می‌آفرید؛ بی‌آنکه حتی یک اشاره مستقیم به فاجعه‌ای که تمام جهان اسلام را لرزانده بود در آن‌ها بگنجاند. این تضاد میان آرامش آثار سعدی و آشوب زمانه‌اش، خود یکی از جذاب‌ترین موضوعات پژوهش در شخصیت این شاعر بزرگ است.

بوستان سعدی

بوستان سعدی یکی از مهم‌ترین آثار منظوم سعدی و از شاهکارهای ماندگار ادب فارسی است؛ کتابی که در نسخه‌های کهن با نام «سعدی‌نامه» شناخته می‌شد و بعدها عنوان آشنای بوستان بر آن نشست. این اثر حدود چهار هزار بیت دارد و به نظم در قالب مثنوی و در بحر متقارب، همان وزنی که فردوسی شاهنامه را در آن آفرید، سروده شده است؛ انتخابی که از همان آغاز بوستان را در تداوم سنت بزرگ حماسی و تعلیمی ادب فارسی قرار می‌دهد.

بوستان اثری اخلاقی و آموزشی است؛ اما نه با زبان خشک اندرز، بلکه با روایت حکایت‌ها و تصویر کردن آرمان‌شهری انسانی که سعدی در ذهن دارد. خود شاعر تصریح می‌کند که سرایش این کتاب را در سال ۶۵۵ هجری قمری به پایان رسانده و آن را به ابوبکر بن سعد زنگی، حاکم وقت فارس، تقدیم کرده است.

کتاب با دیباچه‌ای مفصل آغاز می‌شود که در آن حمد خداوند، ستایش پیامبر اسلام، بیان انگیزه تالیف و مدح حاکمان فارس در هم تنیده شده است.

به نام خداوند جان آفرین

حکیم سخن در زبان آفرین

خداوند بخشنده دستگیر

کریم خطا بخش پوزش پذیر

عزیزی که هر کز درش سر بتافت

به هر در که شد هیچ عزت نیافت

سر پادشاهان گردن فراز

به درگاه او بر زمین نیاز

نه گردن کشان را بگیرد به فور

نه عذرآوران را براند به جور

وگر خشم گیرد ز کردار زشت

چو بازآمدی ماجرا در نوشت

اگر با پدر جنگ جوید کسی

پدر بی گمان خشم گیرد بسی

وگر خویش راضی نباشد ز خویش

چو بیگانگانش براند ز پیش

وگر بنده چابک نباشد به کار

عزیزش ندارد خداوندگار

وگر بر رفیقان نباشی شفیق

به فرسنگ بگریزد از تو رفیق

پس از این مقدمه بوستان در ده باب سامان می‌یابد که هر یک به یکی از بنیادهای اخلاقی و انسانی می‌پردازد:

• عدل
• احسان
• عشق
• تواضع
• رضا
• ذکر
• تربیت
• شکر
• توبه
• مناجات و ختم کتاب

حجم و ساختار این باب‌ها یکسان نیست؛ برخی با مقدمه‌ای کوتاه آغاز و برخی بی‌درنگ وارد روایت می‌شوند. در هر باب حکایت‌ها به‌صورت پی در پی نقل می‌شوند و از خلال آن‌ها سعدی آموزه‌های اخلاقی خود را نه به‌صورت مستقیم، بلکه در دل تجربه‌های انسانی عرضه می‌کند. بر پایه تصحیح معتبر غلام‌حسین یوسفی بوستان با احتساب دیباچه در مجموع ۱۸۳ حکایت را دربرمی‌گیرد. این حکایت‌ها از نظر ساختار یکدست نیستند؛ برخی روایت‌هایی نسبتا مفصل با شخصیت‌ها و رخدادهای گوناگون‌اند و برخی دیگر کوتاه، فشرده و در حد حکایت‌واره.

بوستان را می‌توان کتابی دانست که اخلاق را از آسمان نظریه به زمین زندگی می‌آورد؛ جایی که انسان با همه ضعف‌ها و فضیلت‌هایش محور اندیشه و روایت سعدی است.

گلستان سعدی

گلستان سعدی یکی از درخشان‌ترین آثار نثر فارسی و شاهکار بی‌همتای سعدی است؛ کتابی که سعدی آن را در سال ۶۵۶ هجری قمری، تنها یک سال پس از سرودن بوستان، به نگارش درآورد. اگر بوستان سیمای آرمان‌گرای اخلاق در قالب شعر است، گلستان چهره واقع‌گرای همان اخلاق در متن زندگی روزمره انسان‌ها است. این اثر به نثری آهنگین و آمیخته با نظم نوشته شده و از همان آغاز جایگاهی یگانه در تاریخ نثر فارسی یافته است.

گلستان با یک دیباچه بسیار زیبا آغاز می‌شود:

منت خدای را عزوجل که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت. هر نفسی که فرو می‌رود ممد حیات است و چون بر می‌آید مفرح ذات. پس در هر نفسی دو نعمت موجود است و بر هر نعمتی شکری واجب.

پس از آن هشت باب در پی هم می‌آیند که هر یک به جنبه‌ای از رفتار، منش و مناسبات انسانی می‌پردازد:

• سیرت پادشاهان
• اخلاق درویشان
• فضیلت قناعت
• فوائد خاموشی
• عشق و جوانی
• ضعف و پیری
• تاثیر تربیت
• آداب صحبت

سعدی این کتاب را هم به سعد بن ابوبکر بن سعد زنگی تتقدیم کرده است؛ اما مخاطب واقعی گلستان نه یک فرد یا طبقه، بلکه همه انسان‌ها در همه زمان‌ها هستند.

گلستان مجموعه‌ای از حکایت‌های مستقل، اندرزها و جمله‌های قصار است؛ با این تفاوت مهم که هنر داستان‌پردازی، ایجاز و ظرافت زبانی سعدی هرگز اجازه نمی‌دهد جنبه تعلیمی اثر به ملال و خطابه‌گویی بینجامد. سعدی آگاهانه از تاریخ‌نگاری و تذکره‌نویسی فاصله می‌گیرد و به‌جای ثبت وقایع به زندگی، اخلاق و منش آدمیان می‌پردازد. از همین رو گلستان را می‌توان نوعی گزارش اجتماعی  و فرهنگی از روزگار سعدی دانست؛ تصویری زنده و واقع‌گرایانه از جامعه، قدرت، فقر، عشق، پیری، تربیت و روابط انسانی.

حکایت‌های گلستان از نظر حجم و ساختار یکسان نیستند؛ برخی کوتاه، فشرده و ضربه‌زننده‌اند و برخی با روایت مفصل‌تری پیش می‌روند. در بعضی حکایت‌ها شخصیت‌هایی واقعی یا خیالی نقش‌آفرین‌اند و در برخی دیگر خود سعدی به‌عنوان ناظر یا راوی حضور دارد. این رخدادها گاه بازتاب تجربه‌های شخصی او هستند و گاه زاییده تخیل و تمثیل؛ اما در هر حال همگی حامل نگاهی ژرف به انسان و جامعه‌اند.

از نظر سبک گلستان در سنت مقامات جای می‌گیرد؛ با این تفاوت اساسی که سعدی برخلاف مقامه‌نویسان پیش از خود از دشوارنویسی و اطناب پرهیز می‌کند و نثری موجز، روان و نزدیک به زبان مردم برمی‌گزیند. همین ویژگی سبب شده است که گلستان در قیاس با آثاری چون مقامات حمیدی یا تاریخ وصاف ساده‌تر، خوش‌خوان‌تر و ماندگارتر باشد. سعدی در نثر آهنگین خود از جناس، تقارن‌های لفظی و ظرایف بیانی بهره می‌برد، بی‌آنکه به دام تصنع و تکلف بیفتد.

از دیدگاه برخی پژوهشگران گلستان اوج تلفیق سنت نثر موزون خواجه عبدالله انصاری با مهارت‌های داستانی و زبانی نویسندگانی چون حمیدی بلخی است؛ سبکی شخصی که در عین سادگی سرشار از دقت، طنز پنهان و نکته‌سنجی است. به همین دلیل گلستان نه تنها اثری ادبی، بلکه متنی زنده و جاری در زبان فارسی است؛ چنا‌نکه بسیاری از ضرب‌المثل‌ها و تعبیرهای رایج امروز ریشه در همین کتاب دارند.

گلستان سعدی از نظر تاریخ نشر نیز جایگاهی ویژه دارد و از نخستین کتاب‌های فارسی است که با ماشین چاپ منتشر شد؛ نخستین چاپ آن در سال ۱۸۲۴ میلادی در تبریز انجام گرفت. از آن پس این کتاب همواره یکی از خواندنی‌ترین، آموزشی‌‌ترین و تاثیرگذارترین آثار ادب فارسی باقی مانده است؛ کتابی که هم حکمت می‌آموزد، هم لبخند می‌آورد و هم انسان را به تاملی صادقانه درباره خود و جهان فرامی‌خواند.

 این دو اثر در معتبرترین دانشنامه‌های بین‌المللی هم به‌عنوان دو شاهکار کلاسیک ادب جهان معرفی شده‌اند. یکی از شناخته‌شده‌ترین این منابع، دانشنامه‌ی بریتانیکا (Encyclopaedia Britannica) است که یکی از قدیمی‌ترین و معتبرترین مراجع دانشنامه‌ای دنیاست و بیش از دو قرن سابقه در انتشار محتوای علمی و آموزشی دارد.

همانطور که در وبسایت britannica نقل شده:

"The Gulistān is mainly in prose and contains stories and personal anecdotes."

"گلستان عمدتاً به نثر نوشته شده و شامل داستان‌ها و حکایت‌های شخصی است."

خرید و قیمت بوستان و گلستان سعدی

این دو اثر در بازار کتاب با تنوعی گسترده از چاپ‌ها در دسترس‌اند؛ از نسخه‌های ساده و اقتصادی برای مطالعه روزمره گرفته تا چاپ‌های نفیس و تصحیح‌شده برای علاقه‌مندان جدی ادب فارسی. تفاوت قیمت‌ها بیشتر به نوع تصحیح، کیفیت کاغذ، قطع کتاب و ناشر بازمی‌گردد، اما در مجموع بوستان و گلستان از آن دسته کتاب‌هایی هستند که با هزینه‌ای معقول می‌توان صاحبشان شد. این دسترسی آسان در کنار ماندگاری و ارزش همیشگی اثر باعث می‌شود خرید این دو کتاب نه یک هزینه اضافی، بلکه سرمایه‌گذاری فرهنگی بلندمدت به‌شمار آید؛ کتاب‌هایی که بارها می‌توان به آن‌ها بازگشت و هر بار معنایی تازه از دلشان بیرون کشید. تردیدی وجود ندارد که بوستان و گلستان باید خوانده شوند، مزه شوند و با جان تجربه گردند. سعدی در بوستان اخلاق را به آرمانی زیستنی بدل می‌کند و در گلستان زندگی را بی‌پرده و بی‌تعارف پیش چشم می‌گذارد؛ گاه با لبخند، گاه با تلخی، اما همیشه با حکمت.

هیچ خلاصه‌ای جای نشستن در کنار سخن سعدی را نمی‌گیرد؛ جایی که هر حکایت آیینه‌ای است برای امروز ما و هر جمله سال‌ها تجربه انسانی را در خود فشرده است. اگر کسی بخواهد بداند زبان فارسی تا کجا می‌تواند ساده و در عین حال شگفت‌انگیز باشد و اندرز چگونه می‌تواند دلنشین و بی‌ملال بیان شود، چاره‌ای جز خواندن خود بوستان و گلستان ندارد. این دو کتاب را باید برداشت، ورق زد و در خلوت خود خواند؛ آنگاه روشن می‌شود چرا قرن‌ها است سعدی این‌چنین حی و حاضر با ما سخن می‌گوید. شما می‌توانید این دو کتاب را از مجموعه کالای نفیس خریداری کنید.

جمع‌بندی

بوستان و گلستان سعدی تنها دو اثر کلاسیک و تاریخی در قفسه کتابخانه‌ها نیستند؛ بلکه نقشه راهی بی‌بدیل برای خردورزی، اخلاق و زندگی عملی در تمام دوران‌ها به شمار می‌روند. سعدی با تسلط شگفت‌انگیز خود بر کلمات، توانسته است در بوستان، آرمان‌شهری از فضایل انسانی را با اشعاری حماسی و دلنشین خلق کند و در گلستان، با نثری آهنگین، موجز و آمیخته به واقع‌بینی، رفتارهای اجتماعی انسان‌ها را کالبدشکافی کند. همین نگاه عمیق و زبان «سهل و ممتنع» اوست که باعث شده پس از گذشت قرن‌ها، آموزه‌ها و ضرب‌المثل‌هایش همچنان در تار و پود زبان روزمره ما زنده بمانند.

در نهایت، مطالعه این دو اثر گران‌سنگ برای هر فارسی‌زبانی یک ضرورت فرهنگی و یک تجربه ادبی لذت‌بخش است. فرقی نمی‌کند به دنبال نسخه‌های نفیس برای هدیه دادن باشید یا چاپ‌های اقتصادی برای مطالعه شخصی؛ خرید بوستان و گلستان در واقع یک سرمایه‌گذاری ارزشمند روی غنای فکری شماست. با تهیه این گنجینه‌های حکمت از مراجع معتبری مانند مجموعه «کالای نفیس»، می‌توانید بارها به سراغ آن‌ها بروید و هر بار از لابه‌لای سطورشان، معنایی تازه برای زندگی امروزتان استخراج کنید.

سوالات متداول

• بوستان و گلستان سعدی در چه سال‌هایی و با چه ساختاری نوشته شده‌اند؟
  کتاب بوستان در سال ۶۵۵ هجری قمری به‌صورت تماماً منظوم (شعر) در قالب مثنوی سروده شده است. گلستان نیز یک سال پس از آن، یعنی در سال ۶۵۶ هجری قمری، با نثری آهنگین و مسجع که با شعر آمیخته شده، به نگارش درآمده است.

• تفاوت اصلی محتوای بوستان با گلستان در چیست؟
  بوستان اثری آرمان‌گرا است که فضایل اخلاقی را در قالب یک آرمان‌شهر و با زبان شعر آموزش می‌دهد؛ در حالی که گلستان نگاهی کاملاً واقع‌گرایانه دارد و چهره اخلاق، روابط انسانی و مسائل اجتماعی را در متن زندگی واقعی به تصویر می‌کشد.

• این دو شاهکار ادبی سعدی هر کدام از چند بخش تشکیل شده‌اند؟
  بوستان سعدی شامل ده باب آموزنده است که از باب «عدل» آغاز و به «مناجات» ختم می‌شود. گلستان نیز دارای هشت باب مجزا است که موضوعات مختلفی از «سیرت پادشاهان» تا «آداب صحبت» را در بر می‌گیرد.