فیلتر های فروشگاه
باباطاهر از آن چهرههایی است که نامش بیش از آنکه با زندگینامه و جزئیات تاریخی گره خورده باشد، با صدا و حال کلامش در حافظه فرهنگی ما مانده است. دوبیتیهای او نه محصول مدرسه و دربار، بلکه برآمده از زیست عارفانه، رنج، خلوت و سلوکی درونیاند که بیواسطه با جان مخاطب سخن میگویند. سادگی زبان، صداقت عاطفه و عمق اندیشه شعر باباطاهر را به یکی از نابترین جلوههای عرفان مردمی در ادبیات فارسی بدل کرده است؛ شعری که نه میخواهد تعلیم بدهد و نه تظاهر کند، بلکه تجربهای زیسته از ایمان، فقر، عشق و حیرت را بیان میکند. در این نوشتار پس از نگاهی کوتاه به زندگی و زمانه باباطاهر به آثار او، ویژگیهای زبانی و جایگاه دوبیتیهایش در سنت ادبی و عرفانی ایران پرداخته میشود تا راهی برای نزدیکتر شدن به جهان ساده و در عین حال ژرف این شاعر عارف گشوده شود. با ما همراه باشید.
زندگی باباطاهر همدانی
باباطاهر که با نام باباطاهر عریان همدانی شناخته میشود، از عارفان و شاعران برجسته ایران در اواخر سده چهارم و میانه سده پنجم هجری است و روزگار او با دوره سلطنت طغرلبیک سلجوقی همزمان بوده است. لقب «بابا» در فرهنگ آن دوره به سالکان وارسته و اهل سلوک داده میشد و صفت «عریان» نیز بنا بر روایتهای گوناگون به شیوه زهد، بیپیرایگی و دلکندگی او از تعلقات دنیوی اشاره دارد. همین مسلک درویشی و فروتنی آگاهانه سبب شد که باباطاهر زندگی گوشهگیرانه و بهدور از نام و نشان رسمی داشته باشد و از احوال شخصی او گزارشهای دقیق و مستندی بر جای نماند.
اطلاعات روشنی از خاندان، تحصیلات و مسیر زندگی باباطاهر در دست نیست؛ با این حال منابع کهن اشاراتی کوتاه اما معنادار به او دارند. راوندی در راحةالصدور از دیدار باباطاهر با طغرل سلجوقی در سال ۴۴۷ هجری یاد میکند و مینویسد که این عارف سادهزیست مورد احترام سلطان قرار گرفته است؛ روایتی که نشان میدهد آوازه معنوی او با وجود گمنامی ظاهری در روزگار خود شناخته شده بوده است.
درباره تاریخ تولد باباطاهر نیز اختلاف نظر وجود دارد. برخی پژوهشگران مانند میرزا مهدی خان کوکب با استناد به یکی از دوبیتیهای او که تاریخ تولدش را به حروف ابجد در خود دارد، سال ۳۲۶ هجری را پیشنهاد کردهاند. در مقابل، رشید یاسمی با تفسیر دیگری از همان دوبیتی و توجه به جایگاه نمادین عدد هزار تولد او را مقارن با سالهای ۳۹۰ یا ۳۹۱ هجری (نزدیک به سال ۱۰۰۰ میلادی) دانسته است. آنچه میان این دیدگاهها مشترک است، زیست طولانی باباطاهر و وفات او پس از حدود هشتاد و پنج سال زندگی در شهر همدان است؛ شهری که نام او برای همیشه با آن گره خورده است.
دوبیتی مشهور و معماگونه باباطاهر
موآن بحرم که در ظرف آمَدَسْتم
موآن نقطه که در حرف آمدَسْتم
به هراَلْفی اَلِفْ قدّی برآیه
الِفْ قدّم که در اَلْف آمدستم
در مجموع زندگی باباطاهر بیش از آنکه در جزئیات تاریخی ثبت شده باشد، در لحن دوبیتیها، زبان ساده و سوزناک و جهانبینی عارفانهاش انعکاس یافته است؛ گویی خود او نیز ترجیح داده است که بهجای شرح زندگی، جان تجربه زیستهاش را در شعرهایش کوتاه و بیپیرایه باقی بگذارد.
آرامگاه باباطاهر همدانی
آرامگاه باباطاهر در شمال شهر همدان و در میدانی که به نام او شناخته میشود قرار دارد؛ مکانی که امروز نه تنها زیارتگاه دوستداران شعر و عرفان، بلکه یکی از نشانههای هویتی شهر همدان بهشمار میآید. شهرت پیوند همدان با نام باباطاهر چنان ریشهدار است که حمدالله مستوفی در قرن هشتم هجری از این شهر با عنوان «همدان باباطاهر» یاد میکند؛ نشانی از جایگاه بلند این عارف در حافظه تاریخی منطقه.
بنای آرامگاه در طول قرنها چندین بار دگرگون شده است. کهنترین روایتها از برجی آجری و هشتضلعی در قرن ششم هجری خبر میدهند. در دوره رضاشاه نیز بنای آجری دیگری جای آن را گرفت. در جریان همان بازسازیها لوحی کاشی فیروزهایرنگ متعلق به سده هفتم هجری کشف شد که با کتیبهای به خط کوفی برجسته و آیاتی از قرآن آراسته بود؛ این اثر ارزشمند اکنون در موزه ایران باستان نگهداری میشود.
ساختمان فعلی آرامگاه در سال ۱۳۴۴ خورشیدی به همت انجمن آثار ملی و شهرداری وقت همدان و به طراحی مهندس محسن فروغی ساخته شد و در سال ۱۳۸۳ مورد بازسازی قرار گرفت. این مجموعه در ۲۱ فروردین ۱۳۷۶ با شماره ۱۷۸۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و پیرامون آن فضای سبز گستردهای شکل گرفت که بر آرامش و وقار مجموعه افزوده است.
در جوار مزار باباطاهر چهرههایی از دورههای مختلف تاریخ فرهنگی ایران نیز آرمیدهاند؛ از جمله محمد بن عبدالعزیز (ادیب سده سوم)، ابوالفتح اسعد (فقیه سده ششم)، میرزا علینقی کوثر (دانشمند سده سیزدهم) و مفتون همدانی (شاعر سده چهاردهم). این همنشینی آرامگاه را به گورستانی کوچک اما معنادار از حافظه علمی و ادبی ایران بدل کرده است.
افزون بر همدان، آرامگاهی منسوب به باباطاهر در خرمآباد نیز وجود دارد که در اسفند ۱۳۸۴ با شماره ۱۴۴۷۳ ثبت ملی شده است. با این همه آرامگاه همدان بهسبب پیشینه تاریخی، شواهد باستانشناختی و پیوند دیرینه با نام باباطاهر جایگاه اصلی و شناختهشدهتر این شاعر و عارف در فرهنگ عمومی ایران بهحساب میآید.
آثار باباطاهر همدانی
از بابا طاهر همدانی آثار زیاد و گستردهای در دست نیست، اما همین آثار باقیمانده هم از حیث تاثیرگذاری در سنت عرفانی و زبانی فارسی جایگاهی کمنظیر دارند. آنچه امروز از باباطاهر در دست است در دو شاخه اصلی قابل بررسی است؛ سرودهها (بهویژه دوبیتیها) و کلمات قصار یا رسالات عرفانی. هر دو بخش تصویری روشن از جهانبینی زاهدانه، دردآلود و در عین حال صمیمی این عارف همدانی ارائه میکنند. از نظر وزن و زبان دوبیتیهای باباطاهر جایگاهی ویژه در تاریخ شعر فارسی دارند. برخی پژوهشگران بر این باورند که ترانهها یا دوبیتیهای او در بحر هزج مسدس محذوف سروده شدهاند؛ وزنی که با لحن موسیقایی، ساده و شفاهی این اشعار هماهنگی دارد. اطلاق عنوان فهلویات به این دوبیتیها نیز نشان میدهد که زبان آنها به حوزه زبانهای ایرانی میانه و گویشهای محلی ایران بازمیگردد، نه به فارسی معیار درباری. در همین زمینه روبن آبراهامیان، خاورشناس ارمنستانی، با بررسیهای زبانشناختی به این نتیجه رسیده است که گویش بهکاررفته در دوبیتیهای باباطاهر نزدیکی چشمگیری با گویش یهودیان معاصر همدان دارد؛ گویشی که در شاخه شمالغربی زبانهای ایرانی طبقهبندی میشود. این یافته بار دیگر پیوند عمیق شعر باباطاهر را با زبان مردم و بستر بومی همدان نشان میدهد.
در کنار این دوبیتیها آثار دیگری نیز به باباطاهر منسوب است؛ از جمله دو قطعه و چند غزل به زبان عربی و نیز مجموعهای از کلمات قصار عرفانی. برخی نسخهها کتابی را به او نسبت میدهند که شامل دو بخش با عناوین «عقاید عرفا و صوفیه» و «الفتوحات الربانی فی اشارات الهمدانی» است. در مجموع تعداد دوبیتیهای منسوب به باباطاهر را تا ۳۵۴ دوبیتی نیز برشمردهاند، هرچند درباره اصالت همه آنها اتفاق نظر وجود ندارد. با این همه همین مجموعه محدود اما عمیق کافی بوده است تا باباطاهر بهعنوان یکی از صادقترین و اثرگذارترین صداهای عرفانی در ادبیات فارسی شناخته شود.
سرودهها
کهنترین نسخه خطی شناختهشده از سرودههای باباطاهر نسخهای است که در قونیه نگهداری میشود و در سال ۸۴۸ هجری قمری تحریر و حرکتگذاری شده است. این نسخه مشتمل بر ۲۵ بیت (دو قطعه و هشت دوبیتی) است و از نظر ضبط زبانی و املایی اهمیت ویژهای در شناخت زبان شعر باباطاهر دارد. افزون بر این هشت دوبیتی از او در کتاب عرفاتالعاشقین ثبت شده است و در برخی تذکرههای تالیفشده در سدههای دوازدهم و سیزدهم هجری نیز شماری از دوبیتیهای او نقل شده است.
دستنویسهای بسیاری از اشعار باباطاهر چه بهصورت مستقل و چه در ضمن مجموعهها در کتابخانههای مختلف جهان پراکندهاند. همین پراکندگی نسخهها سبب شده است که در شمار دقیق دوبیتیهای اصیل او اختلافنظر وجود داشته باشد و پژوهشگران همواره با احتیاط درباره انتساب اشعار داوری کنند.
دوبیتی شماره ۴۱
مرا نه سر نه سامان آفریدند
پریشانم پریشان آفریدند
پریشان خاطران رفتند در خاک
مرا از خاک ایشان آفریدند
از نخستین چاپهای معتبر کتاب شعر باباطاهر چاپ هوار در سال ۱۸۸۵ میلادی است که شامل ۵۹ دوبیتی همراه با ترجمه فرانسوی آنها است. در این چاپ اختلاف نسخهبدلها در ذیل هر دوبیتی ذکر شده و از این رو اهمیت تصحیحی بالایی دارد. هوار در سال ۱۹۰۸ میلادی نیز ۲۸ دوبیتی دیگر و یک غزل منسوب به باباطاهر را منتشر کرد.
پس از آن آلن با تکیه بر همان ۵۹ دوبیتی چاپ هوار و نسخهای کهنتر از مجموعه شخصی خود در سال ۱۹۰۲ میلادی ترجمهای منثور از دوبیتیهای باباطاهر را همراه با برگردان منظوم انگلیسی (اثر خانم کرتیس برنتن) در لندن منتشر کرد و این ترجمهها باعث معرفی تدریجی باباطاهر در محافل شرقشناسی اروپا شد.
در ادامه خاورشناسان و مترجمان دیگری نیز به سراغ دوبیتیهای باباطاهر رفتند و آنها را به زبانهای گوناگون ترجمه کردند؛ از جمله:
- آلمانی (لشچینسکی)
- ارمنی (آبراهامیان و بارون آرام گارونه)
- اردو (حضور احمد سلیم)
این ترجمهها نشان میدهد که سادگی دردناک و صداقت زبانی دوبیتیهای باباطاهر محدود به فرهنگ فارسیزبان نمانده و برای مخاطبان غیرایرانی نیز قابل درک و اثرگذار بوده است.
کلمات قصار (رسالات عرفانی)
در کنار شعر رسالهای عرفانی به زبان عربی به باباطاهر منسوب است که با عنوان کلی اشارات یا کلمات قصار شناخته میشود. این رساله در نسخههای مختلف با اختلاف در شمار ابواب و کلمات نقل شده است؛ بهگونهای که در برخی نسخهها شامل ۲۳ باب و ۳۶۸ کلمه و در برخی دیگر مشتمل بر ۵۰ باب و ۴۲۱ کلمه است. این اختلافها احتمالا حاصل تدوینهای بعدی و ذوقورزی شارحان و گردآورندگان است.
این کلمات قصار از دیرباز مورد توجه صوفیه بوده و هدایت نیز از آنها با عنوان رسالات یاد کرده است. مضمون این کلمات بیانهای کوتاه اما عمیق عرفانی درباره فقر، فنا، توکل، معرفت و نسبت انسان با حق است؛ بیانی که از حیث ایجاز به دوبیتیهای او پهلو میزند.
بر کلمات قصار باباطاهر شرحهایی نیز نوشته شده است. نخستین شرح را به عینالقضات همدانی نسبت میدهند، هرچند شمار نسخههای خطی این شرح در کتابخانههای جهان اندک است. شرحی دیگر با عنوان «الفتوحات الربانیه فی مزج الاشارات الهمدانیه» به قلم محمد بن ابراهیم خطیب وزیری و به خواهش شیخ ابوالبقاء احمدی در فاصله سالهای ۸۸۹ تا ۸۹۰ هجری قمری تالیف شده است. این شرح به شیوه مزجی (درآمیخته با متن) نوشته شده است؛ بدین معنا که کلمات باباطاهر با توضیحات شارح و اقوال دیگر عارفان چنان درهم تنیده است که خواننده ناآشنا به اصل متن بهسختی میتواند مرز میان سخن باباطاهر و شرح شارح را تشخیص دهد.
علاوه بر اینها ملامحمد گنابادی مشهور به سلطانعلیشاه (۱۲۵۱–۱۳۲۷ ق) دو شرح مستقل بر کلمات قصار باباطاهر نوشته است:
- شرح فارسی با عنوان «توضیح» (تالیف ۱۳۲۶ ق، چاپ ۱۳۳۳ ق)
- شرح عربی با عنوان «ایضاح» (چاپ ۱۳۴۷ ق)
این شروح نشان میدهد که باباطاهر نه تنها در شعر، بلکه در سنت نثر عرفانی نیز حضوری زنده و الهامبخش داشته و سخن کوتاه او قرنها بعد همچنان قابلیت شرح، تاویل و گفتگو را حفظ کرده است.
خرید و قیمت کتاب شعر باباطاهر
برای تهیه آثار باباطاهر بهخصوص مجموعه دوبیتیها و کلمات قصار او امروزه گزینههای متنوعی در بازار کتاب وجود دارد. این آثار معمولا در قالب دیوان باباطاهر گاه بهصورت مستقل و گاه همراه با شرح و مقدمههای پژوهشی منتشر میشوند. تفاوت قیمت نسخهها بیش از هر چیز به نوع تصحیح، کیفیت چاپ، قطع کتاب، ناشر و وجود شرح و توضیحات بستگی دارد؛ نسخههای ساده و جیبی معمولا قیمت مناسبتری دارند، در حالی که چاپهای نفیس، پژوهشی یا همراه با تصحیح انتقادی و تعلیقات مفصل در بازه قیمتی بالاتری قرار میگیرند. برای خوانندهای که میخواهد با جهان فکری و زبانی باباطاهر آشنا شود، حتی سادهترین چاپها نیز کفایت میکند؛ اما اگر هدف مطالعه دقیقتر و دانشگاهی باشد، انتخاب نسخههای معتبر و تصحیحشده ارزش هزینه بیشتر را دارد. در هر صورت دیوان باباطاهر از آن کتابهایی است که با کمترین هزینه بیشترین تجربه عاطفی و عرفانی را به خواننده میبخشد. شما میتوانید کتاب شعر باباطاهر همدانی را در قالب مجموعههایی نفیس در کنار بوستان و گلستان، رباعیات خیام و دیوان حافظ از کالای نفیس خریداری کنید.
