داستان‌های مثنوی

شتر و موش مغرور

موشی کوچک روزی افسار شتری تنومند را به دست گرفت و پیشاپیش او راه افتاد؛ گویی رهبری کاروانی عظیم را بر عهده دارد. شتر آرام و ساکت پی او می‌آمد و تماشای این غرور کودکانه را به حساب طبیعت موش می‌گذاشت.

موش که خود را صاحب نفوذ می‌پنداشت، در دل می‌گفت: «ببین که شتری با این عظمت فرمان‌بردار من است!» اما این خیال تا زمانی دوام داشت که به کناره رودی رسیدند. جریان آب که پیش چشمش پیچ و تاب خورد، موش از حرکت ایستاد؛ پاهایش لرزید و جرئت قدم برداشتن نداشت.

شتر پرسید: «چرا راه را ادامه نمی‌دهی؟»

موش گفت: «این آب مرا می‌بلعد. من در برابر این رود ناچیزم.»

شتر پای خود را به آب زد. آب تنها تا زانوی او می‌رسید. رو به موش کرد و گفت: «می‌بینی؟ عمقش چیزی نیست.»

موش آهی کشید و گفت: «آنچه برای تو تا زانو است، برای من تا سر است. این آب برای تو مورچه است و برای من اژدها.»

شتر لبخندی زد و گفت: «ای موش، فراموش نکن؛ هر ظرفی باید به اندازه خود پر شود. گستاخی امروزت اگر ادامه یابد، فردا جانت را می‌گیرد. خودت را با آنان هم‌قد بدان که اندازه تو هستند، نه با کسانی که هزار برابر تو تجربه و توان دارند.»

موش که حقیقت را چشیده بود گفت: «به خدا توبه کردم؛ مرا از این خطر بگذران.»

شتر دلش نرم شد، موش را بر پشت گرفت و از آب گذراند.

مولانا در این حکایت به‌زیبایی می‌گوید غرور وقتی در ظرفی کوچک می‌ریزد، زود لبریز می‌شود. عظمت واقعی در فروتنی است، نه در نمایش توانی که هرگز نداشته‌ایم.

موسی و شبان

موسی(ع) در گذر از بیابانی وسیع چوپانی را دید که غرق گفتگو با خدا بود؛ گفتگویی ساده اما سرشار از صمیمیت. چوپان زیر لب می‌گفت:

«ای خدای مهربان، کجایی تا خدمتت کنم؟ کفش‌هایت را وصله بزنم، لباست را بشویم، سرت را شانه کنم…»

چنان بی‌تکلف و بی‌پیرایه سخن می‌گفت که گویی با محبوبی زمینی درد دل می‌کند.

موسی نزدیک رفت و پرسید: «با که چنین سخن می‌گویی؟»

چوپان گفت: «با آنکه آفریننده من و تو است.»

موسی به تندی گفت: «ای مرد! این چه سخنان ناروا است؟ خدا را به صورت یک انسان تصور کرده‌ای؟ دهانت را ببند که اگر این سخنان به گوش خلایق برسد، آتشی نازل می‌شود که همه را می‌سوزاند!»

چوپان از هراس و شرم فریاد زد و راه بیابان گرفت؛ شکسته، گم‌گشته و دور از همان خدا که می‌پنداشت دوستش دارد.

در این هنگام وحی بر موسی نازل شد: «ای موسی! ما تو را فرستادیم تا بندگان را به سوی ما بکشی، نه اینکه از ما دورشان کنی. ما به لفظ و ظاهر نگاه نمی‌کنیم؛ به دل‌ها می‌نگریم. آنچه از دهان می‌آید مهم نیست، آتشی که از عشق برمی‌خیزد را می‌بینیم.»

موسی شرمنده شد، رد پای چوپان را دنبال کرد و سرانجام او را یافت. گفت: «ای مرد، پیام خدا رسید. هرگونه که می‌خواهی با او سخن بگو؛ زبان‌ها مختلف است اما دل‌ها اگر صادق باشند، همه نزد او پذیرفته‌اند.»

چوپان آهسته گفت: «من دیگر آن چوپان ساده‌دل نیستم. از آسمان‌ها گذشته‌ام؛ عشق مرا بالا برده است. در آن راه الفاظ گم شد و تنها شوق دیدار ماند.»

مولانا در این حکایت یادآوری می‌کند خدا به لحن نمی‌نگرد، به دلی که آن را می‌گوید می‌نگرد. هرکس راهی به سوی او دارد؛ راه عشق را نباید با قواعد خشک سنجید.

لقمان و خربزه تلخ

لقمان غلامی بود پاک‌نهاد و هوشیار؛ از آن بندگانی که تمام وجودشان در خدمت و صداقت خلاصه می‌شود. اربابش نیز قدر او را می‌دانست و به عقل و درستی‌اش چنان اعتماد داشت که در مهمانی‌ها تا لقمان لقمه‌ای نمی‌خورد، خود دست به غذا نمی‌برد. روزی در جمعی از مهمانان خربزه‌ای آوردند. ارباب، لقمان را فراخواند و نخستین برش را به او داد. لقمان با آرامش و احترام لقمه را خورد. ارباب که اشتیاق لقمان را دید، برش دیگری برید؛ بعد سومی و چهارمی و … تا آنکه لقمان هفده تکه خربزه را بی‌هیچ اعتراضی خورد.

تنها یک برش مانده بود. ارباب با خود گفت: «بگذار این یکی را خود بچشم و بدانم این خربزه چه حلاوتی دارد که لقمان چنین با لذت می‌خورد.» اما همین که تکه را در دهان گذاشت، تلخی‌اش چنان گلویش را سوزاند که اشک از چشمانش جاری شد.

لحظاتی گذشت تا رو به لقمان کرد و پرسید: «چگونه چنین زهر تلخی را با این همه آرامش و شادی خوردی؟»

لقمان با تواضعی که از عمق جانش می‌جوشید پاسخ داد: «سال‌ها است از دست تو بهترین خوردنی‌ها نصیبم شده است. شرم داشتم که به‌خاطر یکبار تلخی زبان به شکایت بگشایم.»

مولانا در این حکایت می‌آموزد حق‌شناسی تنها تشکر از نیکی‌ها نیست؛ هنر تحمل تلخی‌ها در کنار شیرینی‌ها است.

جنون ذوالنون

ذوالنون مصری، عارف ژرف‌اندیش و گاه شوریده‌دل، روزی چنان غرق جنون الهی شد که مردم تاب دیدنش را نداشتند. او را بستند و به تیمارستان بردند؛ جایی که از غوغای دنیا دور بود و خود ذوالنون برخلاف مردم آن را نعمتی می‌دانست؛ خلوتی که رهایی در آن بیشتر بود تا بند.

دوستانش اما دوری او را تاب نمی‌آوردند. روزی به دیدارش رفتند تا احوالش را بپرسند. ذوالنون وقتی جمعی را از دور دید خشمگین شد؛ گویی حضورشان رشته خلوتش را گسیخته است. فریاد زد: «چه می‌خواهید؟ برای چه به سراغ من آمده‌اید؟»

با احترام گفتند: «ما دوستان توایم. دل‌تنگت شده‌ایم، آمده‌ایم از حالت باخبر شویم. راز این احوالت را با ما در میان بگذار.»

ذوالنون همین که واژه دوست را شنید خشمگین‌تر شد. دشنامشان داد و سنگ و چوب به سمتشان پرتاب کرد. دوستان هراسان پا به فرار گذاشتند؛ به هر سویی می‌دویدند تا از تیررس او دور شوند.

ذوالنون در میان قهقهه‌ای بلند فریاد زد: «این است نشان دوستی شما؟ با یک سنگ و چند ناسزا گریختید. دوستی آن است که جفای دوست را تاب آورد. اگر از نخستین زخم گریزان شوید، چگونه نام دوست بر خود می‌گذارید؟»

مولانا در این حکایت می‌خواهد بگوید محبت، آزمون دارد و وفاداری در لحظه‌های ناخوش خود را نشان می‌دهد، نه در زمان راحتی و لبخند.

سخن پایانی

حکایت‌هایی که خواندید، تنها چند پر از بال عظیم مثنوی بودند؛ چند جرعه از دریایی که پایان ندارد. مثنوی پر است از روایت‌هایی که گاه با یک لبخند آغاز می‌شوند و با تکانی عمیق در جان پایان می‌گیرند؛ داستان‌هایی که میان خنده و اشک و حیرت و شناخت در رفت و آمدند و هر بار که خوانده می‌شوند، دریچه‌ای تازه از معنا را می‌گشایند. در 3 حکایت کوتاه از مثنوی مولوی با معنی نیز میتوانید حکایت های خاص این کتاب زیبا را مطالعه کنید.

آنچه در این مجموعه مرور کردیم فقط نمونه‌هایی کوچک از گنجینه بزرگ اشعار مولانا است؛ سایه‌هایی از آن قصر پرنور که اصلش در شش دفتر مثنوی نشسته است. در پس هر حکایتی ده‌ها لایه دیگر نهفته است؛ فلسفه، عرفان، روانشناسی، شناخت انسان و زیستن عاشقانه در جهانی که هر لحظه رمزی تازه پیش رو می‌گذارد.

اگر این چند داستان توانست شما را به فکر فرو ببرد، لبخندی بر لب‌هایتان بنشاند یا جرقه‌ای در دلتان روشن کند، بدانید که اصل شگفتی هنوز از راه نرسیده است. پس اگر می‌خواهید در این وادی شیرین حیرت ادامه دهید، بهترین کار این است که خودتان مثنوی معنوی را ورق بزنید.