حکایت کوتاه سعدی

باب دوم – در اخلاق درویشان – حکایت ۴۳

از بزرگی درباره شیوه و خوی اخوان صفا پرسیدم. گفت: «کمترین نشانه برادری آن است که انسان خواست و مصلحت یاران را بر سود و منفعت خویش مقدم بدارد.»

و حکیمان گفته‌اند: «آنکه در بند خویش است، نه برادر است و نه حتی دوست خود.»

همراه اگر شتاب کند همره تو نیست

دل در کسی مبند که دل‌بسته تو نیست

چون نبود خویش را دیانت و تقوی

قطع رحم بهتر از مودت قربی

یاد دارم که روزی مدعی بر این سخن خرده گرفت و گفت: «خداوند در قرآن از بریدن پیوند خویشاوندی نهی کرده و به دوستی با نزدیکان فرمان داده است؛ پس سخن تو با قرآن سازگار نیست.»

گفتم: «خطا می‌کنی؛ که سخن من عین موافقت با قرآن است.» آن‌جا که می‌فرماید:

«وَإِنْ جَاهَداکَ عَلی أَنْ تُشْرِکَ بی ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما»

یعنی اگر نزدیک‌ترین کسان تو را به راه نادرست کشانند، پیروی‌شان روا نیست.

هزار خویش که بیگانه از خدا باشد

فدای یک تن بیگانه کآشنا باشد

این حکایت از گلستان سعدی کوتاه اما اصیل و ناب است؛ سعدی می‌گوید نسب و نزدیکی معیار برادری نیست؛ هم‌دلی در راه حق است که پیوند می‌سازد. گاه یک بیگانه خداشناس از هزار خویشاوند بی‌راه به آدمی نزدیک‌تر است.

باب سوم – در فضیلت قناعت – حکایت ۱۲

در سالی که خشکسالی بر اسکندریه سایه انداخته بود، تاب و توان از تن درویشان رفته بود؛ گویی درهای آسمان بر زمین بسته و ناله زمینیان تا فلک رسیده بود. نه از وحش و پرنده و ماهی و مور جانی سالم مانده بود و نه از مردمان، دلی بی‌ناله.

نماند جانور از وحش و طیر و ماهی و مور

که بر فلک نشد از بی‌مرادی افغانش

عجب که دود دل خلق جمع می‌نشود

که ابر گردد و سیلاب دیده بارانش

در چنین روزگاری مردی بود که ذکر وصفش ترک ادب است به‌خصوص در محضر بزرگان، اما از یاد بردنش نیز روا نیست، مبادا ناتوانی سخن‌گو پنداشته شود. پس به دو بیت بسنده می‌کنیم که اندک، نشان بسیار است:

گر تتر بکشد این مخنث را

تتری را دگر نباید کشت

چند باشد چو جسر بغدادش

آب در زیر و آدمی در پشت

همین شخص با همه ناپاکی سیرت در آن سال نعمت فراوان داشت؛ به نیازمندان زر و سیم می‌بخشید و برای مسافران سفره می‌گسترد. گروهی از درویشان که از شدت گرسنگی به ستوه آمده بودند، تصمیم گرفتند به مهمانی او روند و در این کار با من مشورت کردند.

من نپذیرفتم و گفتم:

نخورد شیر نیم‌خوردهٔ سگ

ور بمیرد به سختی اندر غار

تن به بیچارگی و گرسنگی

بنه و دست پیش سفله مدار

گر فریدون شود به نعمت و ملک

بی‌هنر را به هیچ‌کس مشمار

پرنیان و نسیج بر نااهل

لاجورد و طلاست بر دیوار

سعدی با زبانی شیوا و بیانی فاخر می‌گوید قناعت عزت می‌آورد و طمع خواری. دست نیاز پیش فرومایگان دراز کردن حتی در سخت‌ترین روزگاران بهایش از گرسنگی بیشتر است؛ که نعمت بی‌هنر ارزشی ندارد و کرامت آدمی به بی‌نیازی است، نه به سفره ناپاک.

باب سوم – در فضیلت قناعت – حکایت ۲۸

شنیدم درویشی در غاری نشسته بود، در خویش به روی مردم بسته و دل از جهان بریده؛ چنانکه در چشم همت او شوکت و هیبت پادشاهان و توانگران هیچ ارجی نداشت.

هر که بر خود در سوال گشاد

تا بمیرد، نیازمند بود

آز بگذار و پادشاهی کن

گردن بی‌طمع بلند بود

روزی یکی از ملوک اشارت کرد که امید می‌رود مردان صاحب‌اخلاق به حرمت نان و نمک دعوت ما را بپذیرند. شیخ از سر رضا پذیرفت، چراکه اجابت دعوت را سنت می‌دانست.

فردای آن روز پادشاه به دیدار او آمد. عابد از جای برخاست، او را در کنار نشاند، نهایت لطف و احترام به‌جا آورد و زبان به ثنا گشود.

چون پادشاه رفت، یکی از یاران شیخ گفت: «این همه ملاطفت با سلطان، خلاف عادت تو بود؛ پیش از این از تو چنین ندیده بودیم.»

شیخ پاسخ داد نشنیده‌ای که گفته‌اند:

هر که را بر سماط بنشستی

واجب آمد، به خدمتش برخاست

گوش تواند که همه عمر وی

نشنود آواز دف و چنگ و نی

دیده شکیبد ز تماشای باغ

بی گل و نسرین به سر آرد دماغ

ور نبود بالش آکنده پَر

خواب توان کرد، خزف زیر سر

ور نبود دلبر همخوابه پیش

دست توان کرد در آغوش خویش

وین شکم بی‌هنر پیچ‌پیچ

صبر ندارد که بسازد به هیچ

این حکایت از گلستان سعدی به‌روشنی می‌گوید قناعت آدمی را از بند خلق می‌رهاند و حرص او را به بردگی می‌کشاند. نیاز واقعی از شکم است نه از دل و آنکه طمع را مهار کند، بی‌نیاز می‌خوابد حتی اگر بالش او سنگ باشد.

باب چهارم – در فواید خاموشی – حکایت ۳

جوانی خردمند بود که از دانش و فضیلت بهره‌ای بسیار داشت، اما طبعی آرام و کم‌سخن. هرگاه در مجلس دانشمندان می‌نشست، زبان در کام می‌گرفت و به سخن نمی‌آمد. روزی پدرش به او گفت: «ای پسر، تو که این همه می‌دانی، چرا خاموشی؟ سخن بگو و دانشت را آشکار کن.»

جوان پاسخ داد: «می‌ترسم پرسشی پیش آید که پاسخ آن را ندانم و شرمسار شوم.»

نشنیدی که صوفی‌یی می‌کوفت

زیر نعلین خویش میخی چند؟

آستینش گرفت سرهنگی

که بیا نعل بر ستورم بند

سعدی می‌گوید خاموشی خردمند از ترس نادانی نیست، از پرهیز رسوایی است. آنکه به اندازه دانسته‌هایش سخن می‌گوید، حرمت خویش نگاه می‌دارد و بسیار گفته‌اند که خاموشی پناه عقل است.

باب چهارم – در فواید خاموشی – حکایت ۱۴

مردی ناخوش‌آواز قرآن را با صدای بلند می‌خواند. صاحبدلی از کنار او گذشت و گفت: «تو را در برابر این خواندن مزدی می‌دهند؟»

گفت: «نه.»

گفت: «پس این همه رنج و زحمت را چرا بر خود همی‌نهی؟»

گفت: «برای خدا می‌خوانم.»

صاحبدل گفت: «پس برای خدا مخوان.»

گر تو قرآن بر این نَمَط خوانی

ببری رونق مسلمانی

سعدی با رندی خاصی بیان می‌کند هر کاری که نام خدا بر آن نهاده می‌شود، الزاما مقبول نیست؛ اگر نتیجه‌اش آزار دل‌ها و وهن معنا باشد. خاموشی به‌جا گاه از عبادتی ناپخته ارزشمندتر است.

باب پنجم – در عشق و جوانی – حکایت ۱

از حسن میمندی پرسیدند: «سلطان محمود را بندگان صاحب‌جمال بسیار است که هر یک در حسن، شگفت روزگارند؛ چگونه است که به هیچ یک از ایشان میلی ندارد، آن‌سان که به ایاز دارد، با آنکه ایاز را مزیتی در جمال نیست؟»

حسن گفت: «آنچه در دل جا گرفت، در چشم نیکو آید.»

هر که سلطان مرید او باشد

گر همه بد کند، نکو باشد

و آنکه را پادشه بیندازد

کسش از خیل خانه ننوازد

کسی به دیدهٔ انکار اگر نگاه کند

نشان صورتِ یوسف دهد به ناخوبی

و گر به چشم ارادت نگه کنی در دیو

فرشته‌ایت نماید به چشم کروبی

سعدی در اولین حکایت از این باب می‌گوید محبت معیار داوری را دگرگون می‌کند؛ آنکه محبوب دل است، عیبش هنر می‌نماید و آنکه از دل افتاد، حسنش نیز به کار نمی‌آید. عشق و ارادت نه به ظاهر می‌نگرد و نه به میزان عقل، بلکه جهان را از دریچه دل معنا می‌کند.

باب پنجم – در عشق و جوانی – حکایت ۳

پارسایی را دیدم که به عشق شخصی گرفتار آمده بود؛ نه تاب صبر داشت و نه یارای پنهان‌کاری. هرچه ملامت می‌شنید و رنج می‌کشید از این دلبستگی دست نمی‌کشید و می‌گفت:

کوته نکنم ز دامنت دست

ور خود بزنی به تیغ تیزم

بعد از تو ملاذ و ملجائی نیست

هم در تو گریزم، ار گریزم

روزی او را سرزنش کردم و گفتم: «عقل شریف تو کجا رفت که نفس فرومایه بر تو چیره شد؟»

اندکی در اندیشه فرو رفت و سپس گفت:

هر کجا سلطان عشق آمد، نماند

قوت بازوی تقوی را محل

پاکدامن چون زِیَد بیچاره‌ای

اوفتاده تا گریبان در وَحَل؟

اشعار سعدی صریحا می‌گوید عشق چون به تمامی بر دل فرمان براند، عقل و پرهیزکاری را از میدان به در می‌کند و انسان هرچند پارسا و خردمند باشد در برابر سلطنت عشق گاه ناتوان‌تر از آن است که می‌پندارد.