بهترین ترجمه‌های نهج البلاغه

ترجمه فیض‌الاسلام

ترجمه مرحوم فیض‌الاسلام از نهج‌البلاغه از آن کتاب‌هایی است که نشانه‌های زمان را با خود دارد؛ جلدی کهنه، صفحاتی که بارها ورق خورده و گاه رد صحافی بر آن مانده است. با گشودن صفحه نخست، تصویری از عالمی سید و نورانی دیده می‌شود و عنوانی خوش‌خط به نستعلیق که خبر از اثری می‌دهد حاصل ده سال تلاش پیوسته.

فیض‌الاسلام، حاج سید علی‌نقی اصفهانی، این ترجمه را در شش جلد فراهم آورد؛ ترجمه‌ای که به‌سبب نثر روان، صریح و قابل فهمش در نیم‌قرن اخیر با اقبالی کم‌نظیر روبه‌رو شد و جای خود را در بسیاری از خانه‌های ایرانی در کنار کتاب قرآن کریم باز کرد. خوشنویسی چشم‌نواز طاهر تبریزی نیز بر ارزش و وقار این اثر افزوده و آن را به کتابی هم برای خواندن و هم برای نگه داشتن بدل کرده است.

خود فیض‌الاسلام انگیزه‌اش را چنین بیان می‌کند؛ او در مجالس دینی هنگام شرح پاره‌ای از کلمات نهج‌البلاغه با شگفتی مخاطبان روبه‌رو می‌شد؛ کسانی که حسرت می‌خوردند چرا سخنان امام علی(ع) به زبانی روان و قابل فهم برای فارسی‌زبانان ترجمه نشده است. همین احساس نیاز او را به این باور رساند که ترجمه‌ای سلیس و روشن از این کتاب نه یک انتخاب، بلکه یک وظیفه است؛ وظیفه‌ای که نتیجه‌اش یکی از ماندگارترین، پرخواننده‌ترین و شاید بهترین نسخه نهج البلاغه ترجمه‌های نهج‌البلاغه شد.

ترجمه سید جعفر شهیدی

ترجمه نهج‌البلاغه به قلم دکتر سید جعفر شهیدی تنها یک برگردان فارسی نیست؛ مواجهه‌ای ادبی و اندیشمندانه با متنی است که خود او آن را آیین سخن گفتن می‌داند. این ترجمه در سال ۱۳۶۸ منتشر شد و از همان ابتدا روشن بود که با اثری متفاوت روبه‌رو هستیم.

با ورق زدن صفحات کتاب دقت وسواس‌گونه شهیدی در حفظ شأن ادبی نهج‌البلاغه آشکار می‌شود. او نه تنها به انتقال معنا بسنده نکرده، بلکه کوشیده است موسیقی کلام، آرایه‌های لفظی و زیبایی‌های بلاغی متن عربی را تا آنجا که زبان فارسی اجازه می‌دهد بازآفرینی کند. کاربرد سنجیده استعاره، تشبیه، جناس، مراعات نظیر و به‌خصوص سجع به این ترجمه هویتی مستقل و ماندگار بخشیده است. شهیدی در مقدمه کتاب با نگاهی عمیق به نام نهج‌البلاغه می‌نویسد که در میان هزاران عنوانی که بر کتاب‌های اسلامی نهاده شده است، هیچ نامی به اندازه نهج‌البلاغه با محتوای خود هماهنگ نیست؛ گویی این نام الهامی بوده که بر دل سید رضی نشسته است. از نگاه او این کتاب نه فقط مجموعه‌ای از خطبه‌ها و نامه‌ها، بلکه مدرسه‌ای برای آموختن راه سخن گفتن است.

ترجمه شهیدی انتخاب کسانی است که از بهترین نسخه نهج البلاغه انتظار دارند هم امانت‌دار معنا باشد و هم وفادار به روح زبان و ادب؛ اثری برای خوانندگانی که نهج‌البلاغه را هم می‌خوانند و هم می‌شنوند.

یکی از دلایلی که ترجمه سید جعفر شهیدی در میان پژوهشگران ادبیات عرب و فارسی جایگاه ویژه‌ای دارد، دقت او در بازآفرینی آرایه‌های بلاغی نهج‌البلاغه است. این موضوع صرفاً یک ارزیابی کلی نیست؛ پژوهشی که در نشریه علمی Religación منتشر شده، به همین انگیزه شخصی شهیدی برای ترجمه دقیق‌تر پرداخته و بخشی از مقدمه خود او را نقل کرده است  جایی که شهیدی دلیل رویکرد متفاوتش را توضیح می‌دهد.

همانطور که در وبسایت redalyc نقل شده:

“”…As the late Dr. Seyed Jafar Shahidi, translator Nahj al-Balaghah writes in the introduction to his translation of Nahj al-Balaghah: ‘From years ago, I confronted some Nahj al-Balaghah language translations with text; I saw translators, although successful in their work, more or less in this translation one point is that they should not have followed, which is that the words of Molly are equally adorned in verbal ornaments: the metaphor, the likeness, the punishment, the balance, the reference, and the observance of Al-Nasir. Especially, the industry of reference, which is seen throughout the book, and the Amir Momeni has been known for reference.’ (Shahidi, 2008)””

“همان‌طور که مرحوم دکتر سید جعفر شهیدی، مترجم نهج‌البلاغه، در مقدمه ترجمه‌اش می‌نویسد: ‘سال‌ها پیش، برخی ترجمه‌های نهج‌البلاغه را با متن اصلی مقایسه کردم؛ دیدم مترجمان هرچند در کارشان موفق بوده‌اند، اما کم‌وبیش یک نکته را رعایت نکرده‌اند، و آن این‌ است که کلام مولا [امام علی] به‌طور یکسان با آرایه‌های لفظی آراسته شده: استعاره، تشبیه، سجع، موازنه، تلمیح و رعایت التناسب. به‌ویژه صنعت تلمیح که در سراسر کتاب دیده می‌شود و امیرالمؤمنین به آن شهره است.”

ترجمه علامه محمدتقی جعفری

ترجمه و شرح نهج‌البلاغه به قلم علامه محمدتقی جعفری فقط یک پروژه علمی نیست؛ روایتی است که با الهام، مسئولیت و احساس تکلیف آغاز می‌شود. آغاز این مسیر به خوابی بازمی‌گردد که در آن علامه امینی، صاحب کتاب بزرگ الغدیر، پیامی روشن و تکان‌دهنده می‌فرستد: «شرح نهج‌البلاغه را آغاز کن و درنگ مکن.»

همین رویای صادقه نقطه عطفی در زندگی علمی علامه جعفری می‌شود. او بی‌درنگ بسیاری از کارهای دیگر را کنار می‌گذارد و با نگاهی عمیق و فلسفی به سراغ نهج‌البلاغه می‌رود؛ متنی که به باور او تنها با ترجمه لفظی فهم نمی‌شود و نیازمند شرحی انسان‌شناسانه، اخلاقی و تمدنی است.

ثمره این تلاش مجموعه‌ای عظیم در ۲۷ جلد است؛ اثری که هم ترجمه کامل نهج‌البلاغه با رجوع به نسخه اساس نهج‌البلاغه دکتر صبحی الصالح را در بر می‌گیرد و هم شرحی گسترده و تحلیلی بر خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌ها ارائه می‌دهد. هرچند بیماری سرطان مجال نداد که شرح همه خطبه‌ها به پایان برسد و تفسیر تا خطبه ۱۸۵ پیش رفت، اما ترجمه کل نهج‌البلاغه به‌طور کامل انجام شد؛ حتی خطبه ۱۸۵ در روزهای درمان و اقامت در لندن به مرحله تفسیر رسید.

ترجمه استاد محمد دشتی

ترجمه نهج‌البلاغه استاد محمد دشتی از جمله آثاری است که با رویکردی عمومی، آموزشی و نظام‌مند نوشته شده است و به همین دلیل هم با استقبال گسترده مخاطبان فارسی‌زبان روبه‌رو شد. مهم‌ترین ویژگی این ترجمه تلاش آگاهانه برای قابل فهم کردن نهج‌البلاغه برای عموم مردم است؛ بی‌آنکه متن از چارچوب علمی و تحقیقی فاصله بگیرد.

از شاخص‌ترین امتیازهای کار دشتی نام‌گذاری خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌ها در بیش از ۱۵۰۰ عنوان است؛ اقدامی که مسیر مطالعه را برای خواننده روشن می‌کند و به او امکان می‌دهد با نگاه موضوعی به کلام امام علی(ع) مراجعه کند. افزون بر این ثبت شأن صدور خطبه‌ها و نامه‌ها، اشاره به زمینه‌های تاریخی در پاورقی‌ها، ذکر آیات قرآنی موجود در نهج‌البلاغه و توجه به علوم و مفاهیم مختلف در متن این ترجمه را به اثری راهنماگونه برای مطالعه پیوسته تبدیل کرده است.

یکی از ابتکارات ارزشمند مرحوم دشتی آوردن جدول اختلاف نسخه‌های مختلف نهج‌البلاغه در پایان کتاب است؛ روشی که بدون نیاز به مراجعه به نسخه‌های متعدد امکان بررسی تطبیقی متن را برای پژوهشگران فراهم می‌کند. همچنین تفاوت نسخه‌ها در متن عربی و داخل پرانتز مشخص شده که دقت علمی اثر را افزایش داده است.

در پایان کتاب فهرست موضوعی نهج‌البلاغه در حدود ۱۹۰ صفحه و فهرست مطالب مفصل دسترسی محققان و علاقه‌مندان را بسیار آسان کرده است. هرچند برخی نقدها به دقت ترجمه یا نوع موضوع‌بندی وارد شده است، اما بی‌تردید عمومی‌بودن زبان، ساختار منظم و نگاه آموزشی از مهم‌ترین دلایل محبوبیت این اثر به‌شمار می‌آید.

اهمیت کار استاد دشتی چنان بود که رهبر معظم انقلاب نیز از زحمات علمی و شور و اخلاص او تمجید کردند؛ سخنی که می‌تواند جایگاه این ترجمه را به‌عنوان بهترین نسخه نهج البلاغه بیش از پیش تثبیت کند.

ترجمه عبدالحمید آیتی

ترجمه نهج‌البلاغه عبدالحمید آیتی را می‌توان نمونه‌ای روشن از ترجمه تحت‌اللفظی دانست؛ ترجمه‌ای که بیش از آنکه در پی انتقال معنا، فضا و لایه‌های مفهومی کلام باشد، به برگردان واژه به واژه متن عربی به فارسی بسنده کرده است. در این شیوه مترجم عمدا از تفسیر، توضیح زمینه‌های تاریخی و روشن‌سازی مفاهیم مبهم پرهیز کرده و متن را تا حد امکان به ساختار لفظی زبان مبدأ نزدیک نگه داشته است.

این رویکرد در سراسر اثر مشهود است؛ آیتی نه به شرح خطبه‌ها می‌پردازد و نه درباره شرایط تاریخی، سیاسی یا اجتماعی صدور کلمات امام علی(ع) توضیحی می‌دهد. حتی در مواردی که متن عربی به‌طور طبیعی نیازمند توضیح یا تبیین است، ترجمه همچنان در سطح لفظ باقی می‌ماند. نمونه شاخص آن خطبه شقشقیه است؛ جایی که ضمیر مبهم «فلان» بدون هیچ توضیحی عینا به فارسی منتقل شده است و مخاطب فارسی‌زبان بدون آشنایی قبلی با متن و تاریخ در درک مقصود دچار ابهام می‌شود.

همچنین در ترجمه تعبیر معروف «تِلْکَ شِقْشِقَةٌ هَدَرَتْ ثُمَّ قَرَّت» که در اصل یک ضرب‌المثل عربی با بار معنایی و احساسی خاص است، برگردان کاملا لفظی آیتی نتوانسته است مفهوم نهفته و پیام اصلی عبارت را منتقل کند. نتیجه آن است که معنا از شدت و عمق خود کاسته و پیام کلام دچار تغییر شده است. در مجموع هرچند ترجمه تحت‌اللفظی در برخی متون آموزشی یا زبان‌شناختی می‌تواند مفید باشد، اما در متنی چون نهج‌البلاغه که سرشار از بلاغت، ایجاز، استعاره، کنایه و بار تاریخی است، این روش اغلب به نارسایی مفهومی می‌انجامد. از همین رو ترجمه عبدالحمید آیتی، با وجود وفاداری ظاهری به الفاظ معمولا در زمره بهترین نسخه نهج البلاغه برای فهم عمیق و دقیق معنا قرار نمی‌گیرد و بیشتر مناسب خوانندگانی است که قصد مقایسه لفظی متن عربی و فارسی را دارند، نه دریافت کامل پیام امام علی(ع).

ترجمه حسین انصاریان

ترجمه نهج‌البلاغه استاد حسین انصاریان تلاشی آگاهانه برای جمع میان امانت‌داری، دقت معنایی و فهم عمومی است. ایشان در این ترجمه کوشیده‌اند اصول بنیادین ترجمه را به‌درستی رعایت کنند؛ از وفاداری به معنا و پیام متن گرفته تا حفظ اسلوب و سبک کلام امام علی(ع) و انتقال دقیق آن به زبان فارسی، بی‌آنکه متن دچار پیچیدگی‌های غیرضروری شود. برتری این ترجمه در برخی مواضع به‌روشنی دیده می‌شود. برای نمونه در ترجمه عبارت «حَتّی لَقَدْ وُطِئَ الْحَسَنانِ»، استاد انصاریان آن را چنین برگردانده‌اند: «به‌طوری که دو فرزندم در آن ازدحام کوبیده شدند.»

این انتخاب از نظر تاریخی و معنایی دقیق‌تر از ترجمه‌هایی است که آن را «زیر دست و پا له شدن» دانسته‌اند؛ زیرا با توجه به جایگاه و سن امام حسن(ع) و امام حسین(ع) در آن واقعه تعبیرات دیگر از دقت لازم برخوردار نیست. این نمونه نشان می‌دهد که مترجم علاوه بر زبان به زمینه تاریخی و شأن کلام نیز توجه داشته است.

نثر ساده، روان و قابل فهم برای عموم مخاطبان از ویژگی‌های برجسته این ترجمه است؛ ویژگی که باعث شده است اثر هم برای خواننده غیرمتخصص و هم برای علاقه‌مندان جدی نهج‌البلاغه قابل استفاده باشد. ترجمه حسین انصاریان می‌کوشد بی‌آنکه از عمق معنا بکاهد، راه فهم کلام علوی را هموارتر کند.

ترجمه سید علی موسوی گرمارودی

ترجمه نهج‌البلاغه سید علی موسوی گرمارودی از جمله آثاری است که ادبیات فارسی را آگاهانه به میدان ترجمه متون دینی می‌آورد. این ترجمه با رجوع به نسخه تصحیح‌شده نهج‌البلاغه به‌کوشش صبحی صالح انجام شده و مهم‌ترین ویژگی آن ترجمه مسجع متن عربی است؛ انتخابی جسورانه که تنها در صورتی موفق می‌شود که مترجم تسلط کامل بر زبان، معنا و موسیقی کلام داشته باشد.

خود گرمارودی در پیشگفتار کتاب با نگاهی تامل‌برانگیز به تجربه‌های کودکی و انس دیرینه‌اش با نهج‌البلاغه به نکته‌ای بنیادین اشاره می‌کند؛ از نگاه او اعجاز سخن امام علی(ع) در این است که سجع هرگز بر معنا تحمیل نشده است؛ بلکه معنا است که سجع را با خود می‌آورد. به بیان دیگر در کلام امام(ع) آهنگ و موسیقی زبان نه ابزار آرایش لفظ، بلکه نتیجه طبیعی عمق معنا است. گرمارودی می‌کوشد همین اصل را در ترجمه خود حفظ کند؛ یعنی بی‌آنکه معنا قربانی آهنگ شود، متن فارسی همچنان واجد طنین و وقار کلام علوی باشد.

این ترجمه نهج‌البلاغه را با ساختاری کامل دربر می‌گیرد؛ ۲۴۱ خطبه، ۷۹ نامه و ۲۶۰ حکمت. افزون بر این ۴۸۰ حکمت از سخنان امام علی(ع) که به تعبیر مترجم نیازمند تفسیر بوده‌اند، با توضیح و شرح همراه شده‌اند؛ امری که ارزش پژوهشی و خوانش‌محور اثر را دوچندان می‌کند. ترجمه نهج‌البلاغه سید علی موسوی گرمارودی در ۱۳۲۸ صفحه و از سوی انتشارات قدیانی منتشر شد؛ اثری که بیش از آنکه صرفا یک ترجمه باشد، تلاشی است برای بازآفرینی شکوه بلاغت علوی در زبان فارسی برای مخاطبانی که به پیوند میان معنا، موسیقی و زبان اهمیت می‌دهند.

ترجمه سید کاظم ارفع

ترجمه نهج‌البلاغه به قلم سید کاظم ارفع نمونه‌ای شاخص از ترجمه روان و خوش‌خوان برای مخاطب امروز است. مترجم آگاهانه کوشیده است میان امانت‌داری در معنا و سادگی در بیان تعادل برقرار کند؛ بی‌آنکه به متن تصرفی تحمیلی وارد شود یا چیزی بر آن بیفزاید. خود او با نگاهی واقع‌بینانه به نیاز زمانه تصریح می‌کند که نسل امروز بیش از هر چیز به ترجمه‌ای نیاز دارد که خسته‌کننده نباشد و میل به خواندن را برانگیزد. ارفع نهج‌البلاغه را چنان ترجمه کرده است که اگر خواننده‌ای نخواست به متن عربی رجوع کند، ترجمه فارسی به‌تنهایی گویا و کفایت‌کننده باشد. از همین رو تا حد امکان از شرح‌های طولانی، تاویل‌های فرساینده و پرانتزگذاری‌های مکرر پرهیز شده است و متن نهایی پیوسته و روان پیش می‌رود. این رویکرد ترجمه را از آفت گسست معنایی و وقفه‌های ملال‌آور دور کرده است. از دیگر امتیازات این ترجمه ادبیات نوشتاری امروزی آن است؛ زبانی ساده، بی‌پیرایه و قابل فهم که بدون فروکاستن شأن متن با ذهن و زبان مخاطب معاصر هم‌سخن می‌شود. همین ویژگی سبب شده است که این ترجمه برای عموم خوانندگان، علی‌الخصوص جوانان و کسانی که نخستین‌بار به سراغ نهج‌البلاغه می‌آیند، انتخابی مناسب و کارآمد باشد. در مجموع ترجمه سید کاظم ارفع می‌تواند بهترین نسخه نهج البلاغه به زبان معاصر باشد، ترجمه‌ای که راه ارتباط بی‌واسطه با متن را هموار و خواندن نهج‌البلاغه را به تجربه‌ای دلنشین بدل می‌کند.

در کنار مطالعه نهج‌البلاغه و آشنایی با معارف دینی، کتاب‌هایی مانند کتاب مفاتیح نفیس و کتاب ارتباط با خدا نیز می‌توانند برای علاقه‌مندان به مطالعه متون معنوی و دینی، انتخاب‌های مناسبی باشند.

سخن پایانی

نهج‌البلاغه متنی نیست که با یکبار خواندن به پایان برسد؛ هر بار که به آن بازمی‌گردیم، لایه‌ای تازه از معنا پیش چشممان گشوده می‌شود. تفاوت ترجمه‌ها نیز دقیقا از همین منظر اهمیت پیدا می‌کند که هر ترجمه دریچه‌ای متفاوت به جهان فکری و زبانی امام علی(ع) است. آنچه در نهایت اهمیت دارد، یافتن بهترین نسخه نهج البلاغه متناسب با نیاز، ذوق و سطح دانش عمومی هر مخاطب است؛ نسخه‌ای که بتواند هم امانت‌دار معنا باشد و هم زبان را واسطه‌ای شفاف میان متن و خواننده قرار دهد. اگر این انتخاب آگاهانه انجام شود، نهج‌البلاغه از یک کتاب مقدس کتابخانه‌ای به همراهی زنده در اندیشه و زندگی بدل خواهد شد. همچنین پیشنهاد می‌کنیم در همین راستا، مقاله «بهترین کتاب دعا» را هم مطالعه کنید.

سوالات متداول