تاریخچه فال حافظ و باورهای مرتبط با آن

براون در این روایت می‌گوید که پس از درگذشت حافظ شیرازی، گروهی از عالمان و بزرگان شیراز درباره دفن او دچار اختلاف شدند. برخی از آن‌ها به دلیل محتوای غزل‌های حافظ که از رندی، عشق، شراب و رهایی از قید و بندهای ظاهری سخن می‌گفت، او را شایسته دفن در مکان‌های مقدس نمی‌دانستند. از سوی دیگر، گروهی دیگر از پیروان حافظ به دلیل معنویت عمیق و جنبه‌های عرفانی اشعار او، به این نظر مخالفت داشتند و بر این باور بودند که حافظ باید در مکانی شایسته و مورد احترام دفن شود.

این رویداد تاریخی چنان شهرتی دارد که حتی در مراجع معتبر بین‌المللی نیز به عنوان نقطه آغازین سنت فال حافظ ثبت شده است؛ چنانکه دانشنامه بریتانیکا ماجرای حل اختلاف بر سر خاکسپاری او را این‌گونه روایت می‌کند:

“The question was at length settled by Hāfiz’s own works, which had then already begun to be used… for the purposes of divination… Opening the book at random after pronouncing the customary formula asking for inspiration, the objectors hit upon the following verse—’Turn not away thy foot from the bier of Hāfiz, for though immersed in sin, he will be admitted into Paradise.‘ He was accordingly buried in the centre of a small cemetery at Shiraz.”

ترجمه: این مسئله (اختلاف بر سر خاکسپاری) سرانجام با مراجعه به آثار خود حافظ حل شد، که در آن زمان نیز برای مقاصد پیشگویی (فال) مورد استفاده قرار می‌گرفت… پس از خواندن ذکر معمول برای طلب الهام و باز کردن کتاب به صورت تصادفی، مخالفان با این بیت مواجه شدند: «قدم دریغ مدار از جنازه حافظ / که گرچه غرق گناه است می‌رود به بهشت» بر این اساس، او در مرکز قبرستان کوچکی در شیراز به خاک سپرده شد.

منبع: wikisource

برای حل این اختلاف و تصمیم‌گیری در مورد مکان دفن حافظ، پیشنهاد شد که از دیوان حافظ فال گرفته شود. آن‌ها دیوان حافظ را گشودند و نخستین بیتی که از آن خوانده شد به این صورت بود:

«قدم دریغ مدار از جنازه‌ی حافظ
که گرچه غرق گناه است، می‌رود به بهشت»

این بیت به شکلی شگفت‌انگیز با وضعیت و تردیدهایی که در مورد حافظ وجود داشت، هماهنگی داشت و پاسخی مناسب به سوال آن‌ها داد. معنای بیت نشان می‌داد که حافظ، با وجود اشاره به لذات دنیوی و گناهان، نهایتاً به بهشت راه خواهد یافت. این اتفاق به گونه‌ای بود که همه افراد حاضر متقاعد شدند که حافظ شایسته دفن در مکان مقدس است و به این ترتیب، تصمیم گرفتند او را با احترام به خاک بسپارند.

این روایت اولین اشاره مستند به گرفتن فال حافظ است و به نوعی به عنوان آغاز رسمی این سنت در فرهنگ ایرانی شناخته می‌شود. فال گرفتن با دیوان حافظ از آن زمان به بعد به یک آیین مهم تبدیل شد و جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ و زندگی مردم ایران پیدا کرد. این داستان همچنین نشان‌دهنده قدرت اشعار حافظ در تأثیرگذاری بر افکار و تصمیم‌گیری‌های مردم است. اشعار حافظ به گونه‌ای هستند که حتی در شرایط پیچیده، می‌توانند پاسخی معنوی و راهنمایی بخش به انسان‌ها ارائه دهند.

براون این داستان را به عنوان مثالی از اهمیت حافظ و دیوان او در فرهنگ ایرانی مطرح می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه شعر و ادب فارسی، به ویژه دیوان حافظ، با زندگی روزمره و باورهای معنوی مردم ایران در هم تنیده شده است.

پیشنهاد مطالعه: 7 کتاب نفیس مناسب هدیه دادن